Pokazywanie postów oznaczonych etykietą kompetencje XXI wieku. Pokaż wszystkie posty
Pokazywanie postów oznaczonych etykietą kompetencje XXI wieku. Pokaż wszystkie posty
Edukacyjny potencjał pocztówki

Edukacyjny potencjał pocztówki

Wiele szkół prowadzi wymianę pocztówkową. To dobry początek - kiedy maluchy uczą się pisać dobrze jest pokazać im, że pisanie służy do realnej komunikacji z innymi ludźmi. Przy okazji trenują pisanie adresu, budowanie zdań i tworzenie krótkiej wypowiedzi. To już i tak dużo. Można jednak pójść dalej i wykorzystać pocztówki na wiele innych sposobów - niekoniecznie wydając pieniądze na znaczki i faktycznie wysyłając pozdrowienia, ale raczej jako formę notatki. Bardzo szczególnej notatki.  


Pocztówka ma bardzo ograniczone miejsce na tekst - można tam zmieścić najwyżej kilka zdań. I to jest jej duża wartość, ponieważ uczeń musi dobrze przemyśleć, co warto napisać i jak to skonstruować, aby tekst był spójny. Zachodzi więc proces: przypomnienie sobie tego, co wiem; ewentualnie uzupełnienie wiedzy; analiza; wyciągnięcie najważniejszych punktów i ułożenie ich w zdania. Kompetencje XXI wieku są tu rozwijane na każdym kroku: korzystanie z różnych źródeł informacji, przetwarzanie danych, wnioskowanie, efektywna komunikacja. 

Pocztówki nie muszą być kupione - można wykonać je samemu tnąc kartę A4 na 4 części. Wtedy do wykorzystania mamy dwie strony - to się może przydać. Jeśli zależy nam na trwałości, wystarczy, że wykorzystamy blok techniczny. 

Jak wykorzystać pocztówki?


Pierwszy pomysł to podsumowanie wiedzy. Na jednej stronie uczeń rysuje lub pisze hasła o tym, czego się na danej lekcji nauczył, co najbardziej zapadło mu w pamięć. Na drugiej stronie opisuje to pełnymi zdaniami lub równoważnikami zdań i podpisuje się. Następnie wrzuca swoją pocztówkę do wspólnego pudełka / koszyka. Kiedy wszyscy wrzucą swoje pocztówki, losują po 1 kartce - jeśli wylosują swoją, losują jeszcze raz. Czytają to, co zanotował kolega / koleżanka. Jeśli coś jest niejasne, mogą podejść do autora tekstu i zadać pytania. Dzięki temu uczeń nie tylko podsumowuje swoją wiedzę, ale też uczy się od innych - być może inni zwrócili uwagę na zupełnie inne rzeczy.

Drugi pomysł to refleksja na temat własnego procesu uczenia się na danej lekcji. Na jednej stronie uczeń wypisuje hasła, które kojarzą mu się z daną lekcją. Mogą one dotyczyć nie tyle wiedzy, ile emocji, osiągnięć, trudności czy konkretnych aktywności. Na tym etapie nie ma jeszcze analizy, uczeń zapisuje wszystko, co przyjdzie mu do głowy i jest prawdziwe odnoście tej lekcji. Dopiero potem, podczas czytania tych haseł, następuje analiza i podsumowanie. Na drugiej stronie uczeń pisze życzenia dla siebie, np. "Życzę sobie, abym następnym razem miał więcej cierpliwości, kiedy napotkam trudność." To refleksja na temat tego, co uczeń powinien poprawić w swoim procesie uczenia się. Warto taką pocztówkę zatrzymać, np. włożyć do koperty przyklejonej na końcu zeszytu, i zajrzeć do niej na następnej lekcji. Uczeń może tam gromadzić różne pocztówki / refleksje, by po kilku tygodniach przeanalizować, co udało mu się poprawić, a nad czym nadal trzeba popracować.

O ile drugi pomysł dotyczył refleksji nad pracą własną, trzeci pomysł to wykorzystanie pocztówek jako informacji zwrotnej dla nauczyciela. Warto co jakiś czas poprosić uczniów o napisanie pocztówki, w której określą, co im się w lekcjach podoba, co pomaga im się uczyć, a co przeszkadza, z czym mają trudność i co chcieliby zmienić. Warto napisać to anonimowo, wtedy uczniowie będą zapewne bardziej otwarci. 

Pocztówki przydadzą się także przy omawianiu lektury. Kiedy analizujemy jakiegoś bohatera, można poprosić uczniów o napisanie do niego pocztówki. Mogą tam zawrzeć życzenia, refleksję, a może swoją opinię na temat konkretnego zachowania. Do tego ćwiczenia niezbędne jest zrozumienie danej postaci, więc przed napisaniem uczniowie muszą dobrze poznać bohatera: przeczytać jego opis, odświeżyć kluczowe wydarzenia, przeczytać jeszcze raz wybrane fragmenty lektury. Możemy to potraktować jako formę sprawdzenia wiedzy ucznia. Jeszcze innemu celowi posłuży ćwiczenie, w którym prosimy uczniów o napisanie pocztówki, którą mógłby wysłać do nich dany bohater. Co chciałby im przekazać? Tu wychodzimy nieco poza to, co jest napisane w książce, dedukujemy. Warto potem porównać te pocztówki w grupach i podyskutować - dlaczego XYZ napisał właśnie te słowa? Jeśli mamy czas, a uczniowie lubią rysować, mogą na drugiej stronie narysować to, co widzi dany bohater. A może to, co chciałby widzieć? Możliwości jest wiele. 

Pocztówka wcale nie musi mieć dokładnie takiej samej formy, jak pocztówki dostępne na poczcie. Może być zwykłą karteczką, na której zmieścimy zaledwie kilka zdań. Może być króką wiadomością, np. wysyłaną od komórki nerwowej na dużym palcu w chwili uderzenia w stołek do mózgu, a na drugiej stronie odpowiedź mózgu. Jestem przekonana, że na każdym przedmiocie znajdziemy ciekawe wykorzystanie dla takich krótkich wiadomości. 

Kształtowanie kompetencji 4K w edukacji wczesnoszkolnej metodą projektów eTwinning - notatki

Kształtowanie kompetencji 4K w edukacji wczesnoszkolnej metodą projektów eTwinning - notatki

Ta konferencja była jedną z lepszych, w jakich uczestniczyłam. Po pierwsze dlatego, że panowała tam niesamowita atmosfera - mnóstwo znajomych, którzy wreszcie spotkali się na żywo, uśmiechy, otwartość, motywacja i zaciekawienie. Po drugie, spotkanie odbyło się w pięknym i wygodnym miejscu, które pogłębiało odczucie przyjemności i relaksu, a dania w hotelowej restauracji zachwyciłyby najbardziej wybrednych smakoszy. Po trzecie, nie da się chyba nic zarzucić organizacji - świetny plan, bez większych opóźnień, przerwy we właściwych momentach, stała dostępność przekąsek i napojów. Po czwarte, zarówno wykłady, jak i warsztaty były bardzo merytoryczne i można było wrócić do domu z głową pełną pomysłów. 

Wszystkie cztery aspekty mają ogromne znaczenie. Pierwsze trzy dotyczą nie tylko dobrego nastroju i przyjemności, ale też tak potrzebnego docenienia nauczycieli. Doświadczają oni sytuacji dużego napięcia wokół tego zawodu, spowodowanego zarówno ciągłą walką o godziwe wynagrodzenie, pretensjami poszczególnych rodziców, jak i ciągłym poniżaniem nauczycieli przez władze (jak np. podawanie w mediach fałszywych informacji na temat pensji, co prowadzi do zmniejszania się autorytetu tego zawodu w społeczeństwie). Codzienność w szkole często wygląda jak walka, w której rzadko słyszy się słowa uznania czy podziękowanie. Podczas tej konferencji nauczyciele byli "dopieszczeni", mogli poczuć się ważni i docenieni. 

Kwestie merytoryczne były nie mniej ważne. Postaram się omówić poszczególne wykłady i warsztaty. 

Zaczęliśmy bardzo treściwym wykładem o programach eTwinning i Erasmus +. Muszę przyznać, że nawet doświadczony eTwinner mógł znaleźć nowe informacje, chociażby dlatego, że program jest w fazie wygaszania dotychczasowej platformy i przenoszenia wszystkiego na nową. Towarzyszy temu wiele pytań i obaw o utratę zgromadzonych na starej platformie materiałów. eTwinning jest mocno związany w Erasmusem+, który daje szkołom niesamowite możliwości rozwoju. Dobrze było posłuchać na ten temat od tych najbardziej wtajemniczonych, czyli Moniki Regulskiej i Olgi Barcikowskiej z FRSE.

Pozostała część dwudniowej konferencji została poświęcona kompetencjom 4k: krytyczne myślenie, komunikacja, kooperacja oraz kreatywność. Każda z nich została omówiona w układzie: 

  • wykład eksperta 
  • przykład projektu eTwinning, w którym ta kompetencja była rozwijana w widoczny sposób
  • warsztaty praktyczne pokazujące przykładowe narzędzia i zadania projektowe, pomagające uczniom rozwinąć daną kompetencję (jedynym wyjątkiem było krytyczne myślenie, któremu nie towarzyszyły warsztaty).
O warsztatach napiszę niewiele, gdyż 2 z nich prowadziłam, nie wiem więc do końca, co działo się na pozostałych. Mogę jedynie wspomnieć, że prowadzone one były w 4 grupach jednocześnie. 2 grupy przeznaczone były dla nowych eTwinnerów: Beata Wójcik i Agnieszka Besser-Krysiak pokazywały na nich, jak stawiać pierwsze kroki w tym programie i jak rozwijać kompetencje w typowych projektowych aktywnościach. Warsztaty pozostałych ekspertów miały określoną specyfikę: Agnieszka Herszel-Pościk przyjechała z pięknie ilustrowaną książką o smokach i pokazywała, jak można oprzeć różne aktywności na konkretnym temacie (tu - smoki). Paulina Loryńska przywiozła photony, udowadniając, że roboty świetnie nadają się do rozwijania kompetencji. Edyta Karwowska oparła zadania na Ważce Grażce oraz zabawach, wzbudzając w swojej grupie wybuchy radości. Na moich warsztatach królowały Asy Internetu i wartości - na warsztatach o komunikacji była to życzliwość, a na kreatywności pracowaliśmy metodą design thinking starając się rozwiązać problem pewnego ucznia (a może nauczyciela?) związany z technologią.  


O wykładach napiszę więcej, gdyż słuchałam ich bardzo uważnie chłonąc każde zdanie. 

Krytyczne myślenie przedstawiła Monika Wasilonek z Programu Projektor. Tę kompetencję opisała jako sztukę myślenia o myśleniu, której elementami są zarówno gotowość do rozpatrywania problemów w przemyślany sposób, jak i stosowanie metod rozumowania i dociekania. Podkreśliła, że do tego procesu potrzebna jest wiedza, dlatego zapamiętywanie i rozumienie jest też uwzględnione na piramidzie zawierającej kompetencje krytycznego myślenia: 


Osoba myśląca krytycznie potrafi generalizować i wyciągać wnioski, dostrzega związki przyczynowo-skutkowe, ale też inne zależności i mechanizmy działania, potrafi argumentować i zauważa błędy we wnioskowaniu. Metodami angażującymi tę kompetencję są np. dyskusja na forum (debata oksfordzka), studium przypadku, zagadka, odgrywanie scenek, prowokacja, odpowiednio skonstruowany quiz. Aktywności rozwijające krytyczne myślenie mogą być przeznaczone do pracy zespołowej albo indywidualnej. Pani Monika wspomniała też o kilku rutynach/narzędziach (most, drabina, 5x dlaczego, kompas) oraz o barierach i pułapkach krytycznego myślenia. Do tych pierwszych należą bańka filtrująca (nasze najbliższe otoczenie) oraz  przeciążenie informacyjne. Drugie to np. stereotypy społeczne (chociażby związane z wykonywanym zawodem) oraz przekonania i ocena prawdopodobieństwa. 

Pani Monika opowiedziała też o modelu edukacyjnym wypracowanym przez Program Projektor, skupiającym się właśnie na rozwijaniu kompetencji miękkich, w tym myślenia krytycznego. Chodzi o Warsztaty z Wyzwaniem, podczas których studenci rozmawiają z uczniami na 1 z 4 ustalonych odgórnie tematów. Każde zajęcia zaczynają się od prowokacji, by w trakcie odpowiednio moderowanej dyskusji uczniowie z klas 4-6 zrozumieli dotykający ich problem, a potem wymyślili rozwiązanie. 

Kolejny wykład poświęcony był komunikacji. Izabela Kaleta rozpoczęła wykład od uświadomienia słuchaczom dlaczego ta kompetencja jest tak ważna wobec zmian zachodzących obecnie w społeczeństwie: kryzys wartości, kryzys autorytetów, informacyjny chaos, automatyzacja i atomizacja społeczna. Następnie wspomniała o elementach składających się na komunikację: 


Dużo emocji wzbudziło podanie niewerbalnych sposobów komunikowania się - poza gestami i mimiką są to: postawa, strój, fryzura, dobór kolorów, zapach czy twórczość, np. sztuka. Efektywną komunikację często zaburza niezrozumienie wymienionych elementów lub brak otwartości na odbiór komunikatów nadawanych przez drugą osobę. Zrozumieniu sprzyja natomiast aktywne słuchanie (parafrazowanie i odzwierciedlanie tego, co powiedział nasz rozmówca_czyni), asertywność (przyjazna stanowczość, komunikat "ja"), udzielanie kontsruktywnej informacji zwrotnej oraz obiektywność i wrażliwość na drugiego człowieka. 

O kooperacji mówiła dr Marzena Żylińska (wykład odbył się w formule online). Podkreśliła ona wagę relacji w efektywnej współpracy. Dla każdego ucznia nawiązanie zdrowej relacji z nauczycielem jest niezbędne, aby uczeń mógł zaspokoić podstawowe potrzeby takie, jak np. poczucie bezpieczeństwa. Tylko w odpowiednich warunkach może dojść do współpracy na poziomie nauczyciel-uczeń oraz uczeń-uczeń. Dr Żylińska przypomniała, że każde dziecko rozwija się w innym tempie, dlatego ocenianie jest niesprawiedliwe i zabija motywację. Nauczyciel nie powinien być urzędnikiem realizującym podstawę programową, tylko towarzyszem podróży, "wspieracielem". Najlepszą metodą pracy z uczniami są projekty, gdyż pozwalają na uwzględnienie potencjału i zainteresowań każdego ucznia, są realizowane w grupach, służą budowaniu relacji, rozwijają wiele kompetencji uczniów i stwarzają przestrzeń na popełnianie błędów/testowanie, a uczenie się zachodzi w sposób utajony. Należy jednak pamiętać o tym, aby nie oceniać projektów, gdyż to przeczy ich głównym założeniom. 

Ostatni wykład dotyczył kreatywności. Prof. Maciej Karwowski rozpoczął od wyjaśnienia, że kreatywność to nie tylko umiejętność twórczego myślenia. To myślenie powinny być ukierunkowane na tworzenie rozwiązań zaspokających potrzeby ludzi. Dlaczego kreatywność jest uznawana za jedną z najważniejszych kompetencji przyszłości? Po pierwsze dlatego, że umożliwia adaptowanie się do szybko zmieniającego się świata; po drugie, proces twórczy jest przyjemny; a poza tym badania wykazały, że twórcze myślenie redukuje stereotypy i uprzedzenia. Niczym klamra spinająca początek i koniec konferencji podkreślona została konieczność oparcia kreatywności na posiadanej wiedzy. To właśnie te dwa elementy: wiedza i kreatywność pozwalają dokonywać wielkich odkryć i wynalazków.  

Prof. Karwowski podał kilka przykładów mechanizmów kreatywności: odległe skojarzenia, wgląd, syntetyzowanie, myślenie dywergencyjne, wyobraźnia twórcza. Co możemy robić, aby rozwijać kreatywność (swoją i uczniów)? Powinniśmy zacząć od zdobywania wiedzy, potem wymyślać i testować nowe rozwiązania pamiętając, że mamy prawo popełniać błędy. Kreatywności bardzo sprzyja odpoczynek i zabawa, która wprowadza nas w dobry nastrój. Nieoceniona jest też uważnośc na to, co dzieje się dookoła nas, dostrzeganie różnych bodźców - często to one są inspiracją do aktywności twórczej. 

Mam wrażenie, że chociaż każdy wykład był inny, pewne treści pięknie się uzupełniają. Formuła konferencji pozwoliła nam nie tylko zdobyć wiedzę, ale też przećwiczyć różne aktywności i zainspirować się pomysłami innych. Nauczyciele wyjeżdżali z Miedzeszyna zmotywowani i z głowami pełnymi pomysłów na działania z nowym roku szkolnym.  

Dzień Wody z myśleniem krytycznym

Dzień Wody z myśleniem krytycznym

Co roku obchodzimy Dzień Wody. My, dorośli, wiemy, że to ważne. Ale czy nasi uczniowie faktycznie czują potrzebę rozmowy na ten temat? Dla nich woda jest jak powietrze, korzystają z niej, kiedy tylko potrzebują. Dlatego w tym roku postanowiłam podejść do tematu z innej strony. Postanowiłam pokazać uczniom, jak to jest, kiedy wody nie ma. Dlatego w grafice tytułowej wpisu, nieco przewrotnie, pokazałam suszę. 


Chciałam, aby moi uczniowie popatrzyli na temat wody z innej perspektywy - perspektywy dziecka z Somalii, które nie ma kranu z wodą, ani nawet studni na podwórku. Znalazłam film Unicefu prezentujący dzień z życia 13-letniej dziewczynki, która każdego dnia 8 godzin dziennie spędza w podróży po wodę. Film nie jest drastyczny, więc nadaje się nawet dla maluchów. Jest zawarty w poniższym Swayu.

Zależy mi też na tym, aby uczniowie odczuli chociaż namiastkę tego, jak to jest iść kilka kilometrów po wodę. Dlatego chciałabym ich zabrać na boisko szkolne (jeśli będzie padało skorzystamy z długiego korytarza). Zmierzymy jego długość, chociażby dużymi, ok. metrowymi krokami i obliczymy, ile razy trzeba przejść w tę i z powrotem, aby pokonać 4 km (to i tak niewiele w porównaniu z dziewczynką z filmu). Potem będziemy chodzić i chodzić, aż dzieci zaczną marudzić. Niech odczują, jak męczący jest brak wody. A potem policzymy, ile przeszliśmy, a ile jeszcze zostało. Nie omieszkam przypomnieć, że w Somalii panuje upał i zazwyczaj świeci palące słońce, a dzieci nie mają wygodnych butów sportowych... 

To doświadczenie nie będzie mialo sensu, jeśli nie odniesiemy tego do naszej sytuacji. Dlatego pokażę dzieciom wycinki artykułu oraz dane na temat zasobów wody w Polsce. Okaże się, że wcale nie jest tak kolorowo, jak to czujemy na co dzień. W Polsce też może niedługo brakować wody. Pomyślimy więc, co każdy z nas może zrobić, aby wody starczyło na jak najdłużej. A może uda nam się wymyśleć, jak pomóc dzieciom w Somalii?

Całość zajęć jest, oczywiście, zaplanowana krok po kroku, ze wstępem i podsumowaniem. Na pewno nie zmieścimy się w 45 minutach - to zależy, jak długo dzieci wytrwają w chodzeniu. Rozpoczniemy i skończymy rutyną myślenia krytycznego Most, a w trakcie lekcji będziemy też rozwijać myślenie przyczynowo-skutkowe za pomocą chmurki TOC. 

Cała lekcja jest opisana w poniższym Swayu, który można uczniom wyświetlić w całości, albo tylko wybrane fragmenty. Karty pracy do pobrania na dole wpisu. 



Pliki do pobrania:




Design Thinking - metoda nauczania dla nowoczesnej szkoły

Design Thinking - metoda nauczania dla nowoczesnej szkoły

Moi uczniowie pokochali Design Thinking. Ja od dawna pałam miłością do tej metody. Na czym ona polega i dlaczego jest taka cudowna, że według mnie i moich uczniów powinna być stosowana w każdej szkole? Postaram się opisać jej najważniejsze zasady, chociaż trzeba pamiętać, że każda lekcja przeprowadzona metodą DT może wyglądać inaczej. Tu wszystko zależy od uczniów: ich wiedzy i dokonywanych wyborów. 


Design Thinking to dość stara metoda rozwiązywania problemów. Jest stosowana od ponad 50 lat w wielu firmach po to, aby kreować nowe produkty i usługi oraz rozwiązywać problemy firmy lub jej klientów. Na szczęście, dostrzeżono jej edukacyjny potencjał, bo przecież edukacja to zdobywanie wiedzy i umiejętności po to, aby rozwiązywać problemy. 

DT to proces poszukiwania rozwiązania problemu, ale też wcielania go w życie i udoskonalania. Składa się z 5 podstawowych etapów, które przechodzi się zwykle po kolei pamiętając jednak, że czasami trzeba wrócić do wcześniejszych etapów, by zmodyfikować zaproponowane rozwiązanie. 



1. Empatyzacja

Na początku staramy się zrozumieć osobę lub grupę osób mających problem, czyli personę. Bez tego etapu nie jesteśmy w stanie dopasować rozwiązania do faktycznych potrzeb persony. Można to łatwo wyjaśnić na następującym przykładzie: załóżmy, że znajoma zgłasza ból głowy. Jeśli to przyjmiemy za problem, najprostszym rozwiązaniem będzie prawdopodobnie podanie jej tabletki przeciwbólowej. Jeśli jednak w ramach empatyzacji przeprowadzimy z personą wywiad, może się okazać, że od kilku dni słabo śpi, gdyż w pracy znacznie pogorszyły się jej relacje z szefem. Może się zatem okazać, że faktycznym problemem nie jest ból głowy, tylko stres związany z pracą. Wiedząc to, zaproponujemy zupełnie inne rozwiązanie, nieprawdaż?

2. Zdefiniowanie problemu


Kiedy już poznamy lepiej personę, możemy zdefiniować problem najdokładniej, jak to możliwe. Czasami etap ten nazywa się też określeniem potrzeb, gdyż nie w każdej sytuacji pasuje słowo "problem".

3. Generowanie pomysłów


Na tym etapie każdy uczestnik procesu DT podaje pomysły na rozwiązania. Ważne jest, aby się w tym nie ograniczać. Nie szkodzi, że zaproponowane rozwiązanie jest nierealne do wykonania w danych warunkach - przecież może być inspiracją dla innego pomysłu, a może wystarczy je zmodyfikować, aby było możliwe do zastosowania. Tu każdy podaje (wypisuje) wszystko, co przyjdzie mu do głowy. 

4. Budowanie prototypu


Kiedy już mamy mnóstwo pomysłów na rozwiązania, trzeba zdecydować się na jeden. Można to zrobić poprzez głosowanie, ale warto też przedyskutować każdy pomysł i podać argumenty za i przeciw. Po dokonaniu wyboru razem budujemy prototyp: jeśli jest to urządzenie, możemy je zbudować z klocków, tektury, styropianu czy innych materiałów. Wtedy będziemy mogli zobaczyć je na żywo i dopracować. Jeśli naszym rozwiązaniem jest aktywność lub usługa, prototypem będzie spisanie szczegółowego planu działania z terminami i osobami odpowiedzialnymi za każdą część. Czasami prototypem będzie rysunek, a innym razem film czy plakat - wszystko zależy od problemu oraz kreatywności uczniów / pracowników. 

5. Testowanie


Prototyp pokazujemy personie, aby oceniła jego przydatność. Być może zauważy coś, czego twórcy nie dostrzegli i zasugeruje zmiany. Wtedy trzeba wrócić do etapu 4 i zmodyfikować prototyp. Może się też okazać, że pomysł na rozwiązanie w ogóle nie będzie personie pasował. Wtedy musimy wrócić do etapu 3 i wybrać inne rozwiązanie, a następnie zbudować nowy prototyp. Dopiero wtedy, kiedy nasze rozwiązanie przejdzie test i zostanie zaakceptowane przez odbiorcę, proces możemy uznać za zakończony. 

Każdy etap może być przeprowadzony różnymi technikami. Zostały do tego stworzone narzędzia, które mogą nam pomóc. Jest ich wiele, tu podam zaledwie kilka.

Techniki empatyzacji i diagnozy potrzeb:

1.Ciastek - sylwetka ludzika, w którą wpisujemy to, co wiemy o personie: kim jest, co robi, co lubi, jaki ma styl pracy, itd.


2.Wywiad - metoda jakościowa, kiedy badamy potrzeby 1 osoby lub niewielkiej grupy ludzi

3.Ankieta - metoda ilościowa, kiedy badamy potrzeby grupy osób

Techniki/Narzędzia definiowania problemu:

1.Redefiniowanie problemu (Reframing the problem) - staramy się spojrzeć na problem z innej perspektywy, wcielić się w inną osobę, wyobrazić sobie inną sytuację

2.5x dlaczego (5 Why) - 5 jest liczbą umowną, czasami trzeba zadać to pytanie więcej razy, aby dojść do sedna problemu


3. Diagram Ishikawy - pytania do ustaelnia w zależności od sytuacji


Techniki generowania pomysłów:

1. Burza mózgów (brainstorming) - tu nie ma złych pomysłów, im bardziej nieszablonowy pomysł, tym lepiej, nic nas tu nie ogranicza; nie wolno oceniać ani krytykować pomysłów innych osób, nawet najbardziej nierealny pomysł może być ważny, bo może nam otworzyć oczy na jakiś sposób działania, ktoś może się nim zainspirować

2. mapowanie pomysłów na wykresie, np. na osi "poziom trudności wykonania" vs "koszt" albo "czas" vs "koszt" - może się przydać do wyboru  jednego z podanych rozwiązań



Techniki/Narzędzia budowania prototypu:

1. infografika 

2. plan działania

3. diagram Gantta

4. prototyp 3D

5. projekt online lub graficzny

6. szkielet (pokazuje kolejność działań, ale też uwarunkowania).

To zaledwie kilka technik i narzędzi. Na stronie Design Kit znajdziecie więcej. 



Teorię już mamy. Teraz kilka zdań o tym, jak można DT zastosować na lekcjach. 

Przede wszystkim, metoda ta jest wprost idealna do planowania i realizacji projektów uczniowskich, kiedy to uczniowie mają określić problem, z jakim się spotykają oni sami albo ktoś im bliski i za pomocą DT zaprojektować i faktycznie wcielić w życie jakieś rozwiązanie. W ten sposób działa np. olimpiada Zwolnieni z teorii. Takie projekty realizuje się też w ramach Design for Change. 

Design Thinking da się też zastosować na lekcjach do realizacji podstawy programowej. Ja często stosuję ją na lekcjach języka angielskiego, o czym pisałam tutaj, tutaj, tutaj i tutaj. Wystarczy zastanowić się nad problemem, który uczniowie będą starali się rozwiązać korzystając z materiału aktualnie przerabianego na lekcjach danego przedmiotu. Wierzę, że na każdym przedmiocie da się takie problemy sformułować. Wtedy działamy w ramach sytuacji fikcyjnej, nie wcielamy rozwiązania w życie, a testowanie zwykle polega na przekazaniu swojego pomysłu innej grupie, aby go sprawdziła i oceniła.

Dlaczego Design Thinking jest taka wspaniała? 

Przede wszystkim dlatego, że oddaje sprawczość w ręce uczniów. Zamiast biernie uzupełniać luki w zadaniach w kartach ćwiczeń, aktywnie działają według własnego pomysłu. To sprawia, że chętniej angażują się w lekcję, dobrze się bawią, a na lekcji jest taka energia, że na długo zostaje w pamięci. Jednocześnie to pozwala uczniom wykorzystać wiedzę w praktyce. Kiedy widzą, że to, czego uczą się w szkole jest przydatne, uczą się chętniej i więcej zapamiętują. 

Po za tym, metoda DT pozwala uczniom rozwinąć kompetenecje XXI wieku: kreatywność, przedsiębiorczość, krytyczne myślenie, współpraca, przetwarzanie danych, kompetencje cyfrowe i wiele innych. 

Ponadto DT pozwala kształtowac prawidłowe podejście do błędów - błąd staje się naturalnym elementem procesu, a wręcz jest potrzebny, gdyż pozwala lepiej zrozumieć problem i dopasować rozwiązanie do odbiorcy.

Design Thinking przesuwa nacisk na edukację z nauczyciela na uczniów; z nauczania na uczenie się. Lekcje stają się bardziej efektywne, ale też pełne pozytywnych emocji. 

Myśleć krytycznie w Walentynki

Myśleć krytycznie w Walentynki

Walentynki zwykle kojarzą się z sercem. Nie lubię tego symbolu, gdyż jest zbyt często wykorzystywany i w rezultacie przereklamowany. Tymczasem miłość okazujemy komuś konkretnymi zachowaniami. Proponuję lekcję o kochaniu, rozwijającą myślenie krytyczne, która prowadzi do zaplanowania konkretnych działań przez każde dziecko. Lekcja jest pełna pytań, które mają prowadzić ucznia do zrozumienia, czym jest miłość i kogo naprawdę kocha, a także jak może to okazać.


Na kolejnych slajdach znajdują się pytania, ktore można przedyskutować z klasą. Czasami uczniowie mają coś napisać, aby nie znudzili się rozmową i przy okazji utrwalili wiedzę (części mowy). Kolejne zadania rozwijają umiejętności takie, jak: kreatywność, odróżnianie faktów od opinii, tworzenie hipotez, ocenianie, analiza informacji, tworzenie logicznych rozwiązań, planowanie działań. Ważne jest, aby podczas wykonywania zadań w klasie panowała życzliwa atmosfera, nikt nie oceniał wypowiedzi innych uczniów ani nie krytykował ich. Prezentacja nadaje się dla uczniów klas 1-3. Starszym przydałaby się  modyfikacja niektórych zadań.





Bohater literacki - rozwijanie myślenia krytycznego poprzez lektury

Bohater literacki - rozwijanie myślenia krytycznego poprzez lektury

Uczniowie czytają lektury nie tylko po to, aby je znać - bo to "klasyka literatury". Czytanie książek ma na celu rozwijanie myślenia, uczenie się o sobie, o innych ludziach oraz o otaczającym nas świecie. Proponuję karty pracy, która skłania ucznia do zastanowienia się nad lekturą przez pryzmat głównego bohatera. 


Na początek prosta karta z pytaniami otwartymi. Uczniowie nie muszą tu pisać całego wypracowania, wystarczą 2-3 zdania, a w przypadku młodszych uczniów pojedyncze słowa - hasła. 


Kolejna karta pracy pozwala głębiej wejść w lekturę, odnieść ją do swojego życia i otoczenia. 



Zapraszam do zapoznania się z innymi wpisami na temat lektur w klasach 1-3 - link. 

Winter holiday - future simple

Winter holiday - future simple

Kolejny pomysł na design thinking na języku angielskim. Tym razem miałam do wprowadzenia czas future simple, a ponieważ zbliżały się ferie zimowe, uczniowie mieli wygenerować pomysły na ferie. 


Najpierw przypomnieliśmy sobie konstrukcję "be going to". Zapytałam uczniów, kto ma już plany na ferie. Zgłosiło się kilka osób. Zapytałam, co zamierzają robić. Razem ułożyliśmy zdania o tych zamiarach: "I am going to travel to Spain"; "Zosia is going to spend a week with her grandma" etc. 

Potem ogłosiłam, że w grupach porozmawiamy o idealnych, wymarzonych feriach zimowych. Przypomniałam krótko metodę design thinking. 

EMPATYZACJA

Każdy uczeń pracował sam. Podchodził do flipcharta i wypisywal słowa lub wyrażenia, które są związane z wymarzonymi feriami. Słowa powtarzały się - nie szkodzi. Uczniowie mogli korzystać z podręcznika oraz ze słownika.

 


ZDEFINIOWANIE PROBLEMU

Odczytaliśmy razem wypisane słowa i podzieliliśmy je na kategorie (otaczając kolorowymi mazakami - każda kategoria miała swój kolor). Okazało się, że niektóre dotyczą ferii spędzonych w górach, inne w domu, ale są też tacy, którzy wolą ten czas spędzić w cieplejszym miejscu, np. w Portugalii. 

GENEROWANIE POMYSŁÓW

Uczniowie podzielili się na grupy po 3-4 osoby. Każda grupa miała wybrać jeden z wymienionych wcześniej sposobów spędzenia ferii i rozpisać go bardziej szczegółowo: co trzeba zabrać, w co się ubrać, co będzie można robić i gdzie się zatrzymać (kategorie te były związane ze słownictwem wprowadzonym na ostatnich lekcjach).



TWORZENIE PROTOTYPU

Nadszedł czas na wprowadzenie nowego czasu. Napisałam na tablicy kilka przykładowych zdań. Uczniowie sami doszli do tego, jak wygląda forma czasownika w czasie future simple. Zrobili krótką notatkę w zeszytach, aby mieć gdzie sprawdzić formę w razie problemów z ułożeniem zdań. 

Poprosiłam, aby podjęli decyzję, które z wygenereowanych pomysłów chcą wcielić w życie i z wypisanych na poprzednim etapie słów ułożyli zdania w czasie future simple. Nie sprawiło im to żadnego problemu, gdyż skupili się na przekazaniu informacji, a nie na samej gramatyce. 



TESTOWANIE

W ramach testowania grupy wymieniły się swoimi zdaniami, aby koledzy i koleżanki mogli ocenić, jak podobają im się tak zaplanowane ferie, a przy okazji sprawdzić poprawność zdań. 

Dzięki tym aktywnościom uczniowie nauczyli się budować zdania w czasie future simple, ale też zrozumieli, że należy go wykorzystać przy podejmowaniu spontanicznych decyzji na temat przyszłości. Przy okazji poznali wiele nowych słów, a także powtórzyli te poznane wcześniej. Zapytani na koniec lekcji o wrażenia odpowiedzieli, że bardzo im się podobało, gdyż byli cały czas zaangażowani i czuli, że używają języka "po coś", a nie tylko dla wykonania ćwiczenia z podręcznika. 

Fakt czy opinia?

Fakt czy opinia?

Krytyczne myślenie uznawane jest za jedną z najważniejszych, o ile nie najważniejszą kompetencję XXI wieku. Aby myśleć krytycznie trzeba m. in. potrafić odróżniać fakt od opinii. Warto kształtować już od najmłodszych lat w szkole. Proponuję kilka zadań, które pomogą uczniom zrozumieć, jak odróżniać fakty od opinii oraz po co to robić. 

Proponuję wprowadzić temat przy okazji omawiania lektury - nadaje się każda lektura. Weźmy dla przykładu "Zaczarowaną zagrodę" Centkiewiczów. Ponieważ lubię prowokować uczniów, zaczęłabym od jakiegoś mocnego stwierdzenia, np. "Ależ te pingwiny są brzydkie!". Z doświadczenia wiem, że większość dzieci lubi pingwiny, więc takie zadanie powinno je mocno zaskoczyć. Jeśli dzieci nie zareagują samoczynnie, pociągnijmy temat: "Zgadzacie się ze mną, że pingwiny są brzydkie?" albo "Co myślicie na ten temat?". Powinna wywiązać się dyskusja. Porozmawiajmy chwilę, a potem zapytajmy uczniów, co wiemy na temat pingwinów. Podawane przez dzieci zdania zapisujmy na tablicy, ale w 2 kolumnach: po jednej stronie fakty, a po drugiej opinie, na razie nie komentując tego. Dopiero po zapełnieniu tablicy poprośmy dzieci, aby przeczytały jeszcze raz napisane zdania i zastanowiły się, dlaczego zapisane są w 2 kolumnach. Spróbujmy razem nadać tym kolumnom tytuły. Przy odpowiednim pokierowaniu dyskusją powinniśmy razem dojść do nagłówków typu: "Co wiem o pingwinach" oraz "Co sądzę o pingwinach". 

Jesteśmy na właściwej drodze. Zapytajmy teraz, czy to dobry pomysł, aby jedną kolumnę nazwać "Fakty", a drugą "Opinie". Nie powinno z tym być problemu, ale w razie czego pokierujmy rozmową tak, aby przy okazji wyjaśnić uczniom, czym są fakty, a czym opinie. 

Teraz czas na pierwsze ćwiczenie. Najpierw kilka przykładów ustnie, najlepiej dotyczących danej sytuacji. Możemy np. skomentować dzisiejsze ubrania dzieci: Julka ma dzisiaj czerwone spodnie - fakt czy opinia? Jarek ma na sobie piekną bluzkę - fakt czy opnia? Na poprzedniej lekcji dużo pisaliśmy w zeszytach - fakt czy opinia? Na poprzedniej lekcji zapisałam całą stronę w zeszycie - fakt czy opinia? itd. 

Teraz wprowadźdmy element TIK, bo niektóre dzieci pewnie już znudziły się dyskusją. Możemy wykorzystać filmik z różnymi zdaniami (jest ich w sumie 30). My puszczamy filmik, a dzieci mówia STOP, albo podchodzą do komputera i klikają spację, a potem oceniają, czy wylosowane zdanie jest faktem czy opinią. 


Nie wszystkie zdania są oczywiste, czasami trzeba razem ustalić, w jakiej sytuacji takie zdanie mogłoby być wypowiedzine i dopiero wtedy ocenić. 

Jeśli uczniowie nadal mają problemy z rozróżnianiem faktów od opinii, może przydać się poniższe ćwiczenie (jeśli jest to możliwe, uczniowie powinni wykonać je sami lub w parach - na tabletach lub komputerach, aby zmienić dynamikę pracy - do tej pory pracowali całą grupą, niektórzy pewnie już zaczęli się dekoncentrować) - link: 


Na tym etapie większość uczniów powinna już świetnie rozumieć, na czym polega różnica między faktem i opinią. Połączmy ich teraz w pary. Każda para losuje wyraz i układa (i zapisuje w zyszycie) 2 zdania z tym wyrazem: jeden fakt i jedną opinię. Losować mogą z karteczek (to szybsza opcja, ale wymagająca wcześniejszego przygotowania przez nauczyciela karteczek i włożenia ich do jakiegoś pojemnika) lub z koła fortuny - link:

Jeśli mamy jeszcze czas na lekcji (lub zamiast któregoś z powyższych ćwiczeń) można dać uczniom tekst i poprosić, aby zaznaczyli w nim na czerwono 3 opinie oraz na niebiesko 3 fakty. Ważne - nie muszą podkreślać całych zdań - czasami w 1 zdaniu może być zawarty zarówno fakt, jak i opinia. 

Proponuję fragment lektury, którą właśnie omawiamy (Zaczarowana zagroda) - możecie go skopiować i wkleić do edytora tekstu:

    Szybko przeminęły siarczyste mrozy, długie, ciemne noce i straszne zamiecie, z których słynie Antarktyda, olbrzymi ląd leżący wokół południowego bieguna Ziemi. Słońce z każdym dniem wyżej wznosiło się nad horyzontem. Lód huczał pękając, jakby waliły całe baterie artyleryjskich dział. W domku zasypanym śniegiem przyrodnicy coraz częściej wspominali mądre pingwinki, które na krach uciekły przed srogą zimą w cieplejsze strony. W kłębach fajkowego dymu profesor sam, czerwonymi punkcikami, oznaczał na mapie długie szlaki ich wędrówek. 

Fragment ten pokazuje, że często fakty przeplatają się z opiniami i trzeba uważnie czytać, nawet lektury. Przy niektórych zdaniach zapewne wywiąże się dyskusja, czy jest to fakt czy opinia (np. że Antarktyda to olbrzymi ląd). Taka dyskusja tym bardziej pokaże, jak bardzo opinie przenikają obiektywny opis rzeczywistości. 

Na koniec warto poświęcić chwilę na ustalenie, w jakich sytuacjach powinniśmy trzymać się faktów, a kiedy można pozwolić sobie na opinie. Mozna wykonać razem mapę myśli na ten temat.

U mnie lekcje kończą się zazwyczaj moim pytaniem: Czego się na tej lekcji nauczyliście? Zachęcam do pozostawienia 3-4 minut na takie podsumowanie. Uczniom pozwala ono poddać refleksji swój proces nauki, a nauczyciel może zorientować się, ile uczniowie wynieśli z lekcji: czy będą powtarzać tylko utarte formułki ("Nauczyłem się odróżniać fakt od opinii"), czy może pójdą głębiej i opowiedzą o tym swoimi słowami. 

Design thinking dla babci i dziadka

Design thinking dla babci i dziadka

Przed nami dwa bardzo ważne dni, obchodzone przez uczniów klas 1-3: Dzień Babci oraz Dzień Dziadka. Z tej okazji zwykle robimy laurki, upominki, uczymy się piosenek, wierszyków, a czasami nawet wystawiamy przedstawienie. Zwykle to nauczyciel wyszukuje materiały i przedstawia dzieciom projekt, który one wykonują zgodnie z instrukcją. Tylko skąd nauczyciel ma wiedzieć, co będzie najlepszym upominkiem dla babć i dziadków? Przecież ich nie zna... Proponuję odwrócić proces i zacząć od dzieci. 


Świetnie nadaje się do tego metoda design thinking, która składa się z 5 etapów. Opiszę krótko każdy z nich, podpowiadając, jak wykorzystać to przy planowaniu działań na Dni Babci i Dziadka.

1. EMPATYZACJA

Najpierw musimy spróbować wczuć się w odbiorcę, postarać się zrozumieć jego potrzeby. Zwykle korzystamy wtedy z karteczek samoprzylepnych, na których uczniowie piszą swoją pomysły - 1 pomysł to 1 karteczka - i naklejają na tablicę lub duży arkusz papieru. To zadanie indywidualne wykonywane w ciszy, gdyż nie chodzi o to, aby dzieci kopiowały pomysły innych, ale same napisały to, co czują. W przypadku babci i dziadka możemy zastanowić się, czego oni potrzebują, co daje im upominek od wnuka, jak czują się, kiedy otrzymają laurkę, co sprawia im największą przyjemność itp. Nie ograniczajmy wypowiedzi dzieci - nawet, jeśli ktoś napisze, że dziadek potrzebuje nowego samochodu, zostawmy to. Tu nie ma złych odpowiedzi, każda trafia na tablicę - na razie bez komentarza. Jeśli ktoś nie ma żadnego pomysłu, nauczyciel zadaje pytania dodatkowe, ale sama odpowiedź należy do dziecka. 

2. DEFINIOWANIE PROBLEMU

Na tym etapie pomysly na karteczkach trzeba podsumować i zdefiniować problem. W tym przypadku sprawdzi się posegregowanie karteczek na kategorie i nazwanie ich. Nie jestem w stanie przewidzieć, jakie kategorie pojawią się w danej klasie, ale mogą to być np. "uczucia", "upominki", "jakość wykonania" itd. Każdy pomysł czytamy i razem z dziećmi analizujemy, z czym da się to połączyć (a może dana karteczka nie zostanie przydzielona do żadnej grupy). Ważne jest, aby to dzieci mówiły, nauczyciel może jedynie je wspierać. 

3. GENEROWANIE POMYSŁÓW

2 początkowe etapy były po to, aby lepiej zrozumieć, czego babcia i dziadek potrzebują. Teraz dzieci mogą dawać pomysły na konkretne upominki - niekoniecznie materialne. Pomysły bazują na określonych w punkcie drugim potrzebach. Znowu możemy wykorzystać karteczki, albo dla odmiany podzielić uczniów na grupy, pozwolić im podyskutować w grupach i wypisać pomysły na kartce. Następnie przedstawmy propozycje całej klasie i omówmy je. Bazując na pomysłach dzieci nauczyciel musi zdecydować, jak chce te pomysły wcielić w życie:
  • podzielić uczniów na grupy, żeby każda grupa wykonała wybrany pomysł
  • poprosić uczniów o zagłosowanie i wybranie 1 wspólnego pomysłu dla całej klasy. 
Decyzja będzie uzależniona od propozycji oraz od możliwości danej klasy - w klasie 3, jeśli uczniowie są sprytni i samodzielni, można zapewne pozwolić im wykonywać różne upominki. W młodszych klasach bezpieczniej będzie wybrać 1 pomysł tak, aby wszyscy robili to samo. Nie ograniczajmy pomysłów dzieci - nawet jeśli pojawią się propozycje trudne do zrealizowania, uczniowie w końcu sami dojdą do wniosku, że tego nie da się wykonać w warunkach szkolnych i odrzucą ten pomysł. 

4. TWORZENIE PROTOTYPU

Kiedy uczniowie wiedzą już, jakie upominki będą szykować, rozplanujmy pracę. Trzeba wypisać potrzebne materiały i podzielić się, kto co przyniesie. Może ktoś poszuka wiersza albo piosenki (jeśli dzieci nie czują się na siłach, mogą poprosić nauczyciela o pomoc); może potrzeba wydrukować jakiś szablon, załatwić dodatkowy sprzęt (np. zarezerwować gilotynę u pani sekretarki albo pudełka kartonowe u pań woźnych). Ustalamy termin, gromadzimy materiały i wykonujemy upominki. 

Na cały proces potrzeba minimum 2-3 dni, więc nie zostawiajmy tego na ostatnią chwilę. Zaletą design thinking jest to, że dzieci wykonują własne pomysły, są więc bardziej zaangażowane. Ponadto rozwijają wiele ważnych kompetencji: podejmowanie decyzji, współpracę, planowanie pracy, osiąganie kompromisu, odpowiedzialność, sprawczość. Dla nauczyciela metoda może okazać się dość trudna, zwłaszcza jeśli jest przyzwyczajony, że o wszystkim w klasie decyduje zwykle sam. W design thinking nauczyciel musi się wycofać: tu ważne są pomysły uczniów. Jeśli nauczyciel w którymś momencie powie: "ta propozycja jest bez sensu, nie bierzemy jej", cały proces przepadnie. Trzeba zrozumieć, że tu dzieci są na scenie, a nauczyciel obserwuje, w razie potrzeby wspiera i nakierowuje, ale nie podejmuje decyzji. Trudność tej metody polega też na tym, że nie da się do niej przygotować - nie jesteśmy w stanie przewidzieć, co wymyślą dzieci. Trzeba poddać się procesowi i działać ad hoc. 

5. TESTOWANIE

Kiedy upominki są gotowe dzieci pokazują je koleżankom i kolegom i pytają o zdanie. Umawiamy się, że nie krytykujemy żadnej pracy, ale podpowiadamy, jak można ją udoskonalić. Jeśli jest to wyrecytowany wiersz, możemy podpowiedzieć, gdzie się zatrzymać albo zmienić intonację głosu. Jeśli to praca plastyczna lub techniczna, być może da się ją ulepszyć (coś dokleić, pomalować). Jeśli to występ, pewnie da się go wykonać wolniej/szybciej, z większą/mniejszą liczbą rekwizytów, lepiej nauczyć się roli itp. Dzięki temu upominek będzie lepszy, a dzieci nauczą się, że warto dopracować każdy szczegół i pytać innych o zdanie. To też świetna okazja, aby dzieci nauczyły się udzielać konstruktywnej informacji zwrotnej. 

Może się okazać, że coś nie wyszło - że wybrany upominek jest zbyt trudny do wykonania. Trzeba wtedy cofnąć się do etapu 3 i wybrać inny pomysł. Dlatego w tej metodzie ważny jest czas. Pamiętajmy, żeby nie nakładać na dzieci presji, że musi wyjść. Przecież błąd jest czymś normalnym, pozwala nam się uczyć. Jeśli wybrana praca nie udała się, nie krytykujmy tylko wesprzyjmy dzieci - niech ponownie przeanalizują wygenerowane pomysły i wybiorą inny. Tym razem na pewno wybiorą lepiej, gdyż wiedzą już, na co zwrócić uwagę.

Właściwe testowanie nastąpi w momencie obdarowania upominkiem babci i dziadka. Zapytajmy potem uczniów w klasie, jak babcia i dziadek zareagowali. Warto też podsumować cały proces, zapytać uczniów, jak czuli się pracując tą metodą, co im się podobało, a co chcieliby zmienić. Nauczyciel sam też wyciąga wnioski - jak czuje się w roli moderatora procesu, kiedy musi się wycofać i zostawić przestrzeń dzieciom, czy nie narzucał zbytnio swoich pomysłów, czy pozwolił dzieciom działać zgodnie z własnym pomysłem. 

Z mojego doświadczenia wynika, że dzieci uwielbiają tę metodę, ale jestem świadoma, że jeśli uczniowie nie są przyzwyczajeni do podejmowania decyzji, pierwszy raz może być dla nich trudny. A jednak warto. Nie poddawajmy się - jeśli nie wyjdzie tym razem, za jakiś czas spróbujmy znowu, przy innej okazji. 

Rozwijanie kreatywności poprzez nietypowe pytania

Rozwijanie kreatywności poprzez nietypowe pytania

Zajęcia kształcenia kreatywnego często kojarzą się z tworzeniem czegoś oraz rysowaniem. Faktycznie, te czynności, odpowiednio zaplanowane, moga rozwijać kreatywność uczniów. Ale czasami warto spróbować inaczej. Dzisiaj proponuję lekcję opartą na nietypowych pytaniach, pytaniach dających do myślenia, niejednoznacznych, na które istnieje wiele odpowiedzi. 

Lekcję oparłam na poniższej prezentacji. Link

Zajęcia kreatywne autorstwa Ewa Gardyza

Prezentacja prowadzi nas przez całą lekcję. Na każdym slajdzie znajduje się pytania oraz, jeśli potrzeba, jakiś element wizualny (zdjęcie, obraz, grafika). Ważne, aby odpowiednio pokierować wypowiedziami uczniów. Na początku dzieci zwykle nieśmialo podają bardzo realistyczne odpowiedzi, np. na tym slajdzie uczniowie mówią: "Cześć" albo "Jak się macie?"


Ale nauczyciel może dopowiedzieć: "A ja myślę, że osoba w komputerze prosi ich, żeby podniosły rękę te osoby, które dzisiaj rano myły zęby". Zwykle po jednym lub dwóch takich nietypowych pomysłach podanych przez nauczyciela dzieci załapują, że nie chodzi tylko o te oczywiste odpowiedzi. Wtedy otwierają się głowy i zaczynają pojawiać się naprawdę zaskakujące pomysły. A ponieważ dzieci inspirują się nawzajem, jest mnóstwo śmiechu i dobra zabawa. 

Aby nie było nudno, możemy zmodyfikować zadanie i co kilka slajdów poposić uczniów, żeby nie mówili swoich pomysłów na głos, tylko napisali je na tablicy Jamboard (jeśli pracujemy zdalnie) lub na karteczkach samoprzylepnych i przyczepili do tablicy w sali (jeśli pracujemy stacjonarnie). Potem to nauczyciel czyta podane odpowiedzi. Takie rozwiązanie pozwala wypowiedzieć się również tym bardziej nieśmiałym.

Ostatnie zadanie - plastyczne - przygotowane zostało asekuracyjnie, gdyby zostało nam trochę czasu na lekcji. Św. Mikołaja widzimy zawsze w takim samym stroju; nawet trudno nam sobie wyobrazić, że on może ubierać się inaczej. Zaprojektowanie dla niego piżamy albo stroju na plażę może być wyzwaniem.  

Warto mieć taką prezentację pod ręką i wykorzystać, kiedy nasz wcześniejszy plan nie może zostać zrealizowany albo musimy nagle kogoś zastąpić. Prezentacja nadaje się dla uczniow w różnym wieku. Możecie skorzystać z mojej lub przygotować własną. Polecam do tego Canvę - ma bogate zasoby zdjęć i grafik. Reszta, to nasza kreatywność. 

Zimowe kodowanie

Zimowe kodowanie

Po dłuższej przerwie trudno jest ruszyć z nauką, dlatego na lekcje pierwszego dnia polecam zabawę w kodowanie. Przygotowałam prezentację Genially, która łączy naukę z zabawą. Przeznaczona jest dla młodszych dzieci. Nadaje się zarówno na lekcje stacjonarne (na tablicę interaktywną), jak i zdalne.



Budowanie zdań z kodowaniem

Budowanie zdań z kodowaniem

Planując aktywności z kodowaniem podczas Code Week wpadłam na pomysł gry polonistyczno-matematycznej. Wykorzystałam ją na zajęciach wyrównawczych w klasie 2, gdyż mam tam uczniów, którzy bardzo nie lubią pisać, zwłaszcza ze słuchu. Zależało mi na tym, aby sami układali zdania i zapisywali je, jednoczesnie dobrze się przy tym bawiąc. Udało się. 

Zaczęliśmy od kodowania na dużej planszy, aby uczniowie przypomnieli sobie, jak oznaczać poszczególne pola. Plansze wykonałam ze sklejonych 4 karteck A3, dlugą linijką zrobiłam linie i podpisałam je. Taśmą bezbarwną zakleiłam brzegi, wby plansza nie zniszczyła się po pierwszym użyciu. Wykorzystaliśmy klocki clicks, które pasowały rozmiarem do wielkości pól. Na kartce wypisałam 3 różne kody, a zadaniem dzieci było ułożenie zakodowanego obrazka. 


Potem uczniowie mieli odwzorować na papierowej planszy przedstawiony przeze mnie układ kolorów:
Dopiero wtedy przeszliśmy do gry, którą stworzyłam na stronie https://mata.uczymydzieciprogramowac.pl/pl. Planszę wyświetliłam na komputerze. Uczniowie po kolei podawali kod pola, np. B7. Potem podchodzili dokomputera i sprawdzali, co znajduje się na tym polu. Jesli było to jakiś rysunek, ich zadaniem było ułożenie i zapisanie z tym słowem zdania. Wtedy otrzymywali 2 punkty. Jeśli trafili na kolorowe koło, nie musieli układać zdania, ale otrzymywali tylko 1 punkt. 

Zapisywałam punkty i na koniec podliczyliśmy je. Każde zapisane zdanie sprawdzałam i w razie potrzeby sugerowałam poprawki. W rezultacie każdy uczeń zapisał po 4-5 zdań i dobrze się przy tym bawił. Nawet uczniowie, którzy na codzień nie lubią pisać ze słuchu i popełniają ogromne błędy, przy grze skupili się i całkiem nieźle im szło.  
Starsi uczą młodszych

Starsi uczą młodszych

Przypomniała mi się pewna wspaniała przygoda, którą przeżyłam z jedną z poprzednich klas. Był wtedy rok 2014, a ja byłam wychowawczynią klasy 5 w małej wiejskiej szkole - nie tej, w której pracuję obecnie. To była klasa, którą wielu nauczycieli określało jako "trudną". Fakt, często pojawiały się różne problemy, ale dzieciaki były cudowne. Do dziś bardzo miło ich wspominam. Robiliśmy razem wspaniałe rzeczy. 


Jedną z nich był udział w programie Centrum Edukacji Obywatelskiej "Poczytaj mi, przyjacielu". Przez cały rok szkolny organizowaliśmy różne akcje czytelnicze, również dla młodszych dzieci. Odwiedzaliśmy młodsze klasy i grupy przedszkolne w naszej szkole, aby poczytać im i zaproponować zabawy związane z daną lekturą. Ale na tym nie skończyliśmy.

Zależało mi, aby pokazać wychowankom, że warto jest przełamywać bariery i wychodzić poza strefę własnego komfortu. Dogadałam się z dyrekcją jednego z przedszkoli miejskich, że odwiedzimy przedszkolaki i przeprowadzimy zajęcia o tolerancji związane z Dniem Pluszowego Misia. Przedszkole było oddalone od naszej szkoły o 3,5 km, ale i tak poszliśmy pieszo (często chodziliśmy do miasta pieszo: do Miejskiej Biblioteki Publicznej, do parku na plac zabaw - lubiliśmy to, gdyż przez drogę mogliśmy pobyć razem i porozmawiać). Moi uczniowie przygotowali 2 teksty odczytane starannie z podziałem na role: o niewidomej dziewczynce i jej ukochanym brzydkim misiu oraz o kolorowych kredkach. Porozmawiali z pięciolatkami o znaczeniu tych opowiadań. Potem pomogły dzieciom wykonać plakaty o tym, że świat składa się z wielu różnych ludzi tak, jak obrazek składa się z wielu kolorów. Moi 11-letni wychowankowie świetnie sprawdzili się w nowej dla nich roli - pomagali zupełnie obcym dzieciom, otaczali je opieką, rozmawiali, zachęcali do pracy. Poznałam ich wtedy z innej strony. Myślę, że oni sami mogli spojrzeć na siebie z innej strony. O naszej akcji można przeczytać na stronie przedszkola - tutaj. 

Nasze działania promujące czytelnictwo zostały docenione, gdyż zaproszono nas na Ogólnopolską Prezentację Projektów Młodzieżowych, odbywającą się w czerwcu 2015 r. na Zamku Królewskim. Mieliśmy tam swoje stoisko, na którym pokazaliśmy, jak działaliśmy. Dla moich uczniów to było jak wygrana na loterii - poznali zupełnie inny świat, przekonali się, że młodzi ludzie mogą robić wielkie rzeczy, a oni sami są częścią tej aktywnej społeczności. Nie bez znaczenia było miejsce wydarzenia - niektórzy z moich wychowanków nigdy wcześniej nie byli w Warszawie, a mowa na Zamku Królewskim! Poczuli się wyróżnieni. 



Jak uczymy współpracy

Jak uczymy współpracy

Współpraca w grupie to jedna z kompetencji kluczowych oraz umiejętności XXI w. Musimy stwarzać uczniom okazję do jej rozwinięcia, jeśli chcemy ich dobrze przygotować do wyzwań przyszłości. Jestem pewna, że wielu nauczycieli to robi. Ale czy możemy uczyć współpracy, samemu nie współpracując? Czy nauczyciele potrafią pracować w zespole? 

Myślę, że w wielu szkołach jest to nadal duży problem. Zespoły nauczycielskie działają "na papierze", a jeśli nawet się spotykają, to najczęściej wykonują tylko niezbędne zadania, raczej związane z dokumentacją, rzadko faktycznie wypracowując razem jakieś rozwiązania czy wymyślając wspólne działania. Oczywiście, są wyjątki.

Uważam, że nie może uczyć współpracy ten, kto pracuje sam. Jest wtedy niewiarygodny, nie wie, na co zwrócić uwagę, nie ma sprawdzonych strategii ani rozwiązań. Dlatego współpraca między nauczycielami to według mnie jedno z najważniejszych wyzwań współczesnej edukacji. 

Co zrobić, jeśli nie znajdujemy w szkole pola do współpracy? Poszukać możliwości współpracy poza szkołą. W dobie internetu i grup nauczycielskich nie jest to wielki problem. Poobserwujmy pracę innych, a kiedy znajdziemy osobę, która lubi podobne metody do naszych, ma zbliżone zainteresowania edukacyjne - spróbujmy zrobić coś razem. Może to być projekt, akcja okazjonalna lub wspólna realizacja podstawy programowej.  

Ja mam to szczęście, że znalazłam 2 bratnie dusze (o naszej współpracy będziemy mówić w najbliższy weekend na Inspir@cjach w Warszawie). Trafiłam na nie przypadkiem - dosłownie... Edytę poznałam na zjeździe ambasadorów eTwinning. Obie byłyśmy tam pierwszy raz, nikogo nie znałyśmy i trafiłyśmy razem do pokoju. Ewę znam dzięki Superbelfrom i właśnie Inspir@cjom - będąc na konferencji w Warszawie Ewa korzystała z noclegu u mnie. Zaskoczyło od pierwszego spotkania. Bardzo szybko przekonałyśmy się, że tak samo patrzymy na edukację. Napisałyśmy więc wspólny program nauczania dla edukacji wczesnoszkolnej i razem go realizujemy. Na co dzień każda pracuje sama, ale ciągle się wpieramy, radzimy, a od czasu do czasu, kiedy tylko jest taka możliwość, pracujemy razem, realizując treści z podstawy programowej. Efekty naszej współpracy są widoczne na blogu, który prowadzimy razem: programrazem.blogspot.com. 

Nie chcę rozpisywać się teraz na temat korzyści, jakie ta współpraca przynosi uczniom - będziemy o tym mówić na konferencji. Nagranie będzie zapewne dostępne za kilka tygodni. Chciałabym skupić się na korzyściach dla nauczyciela. 

Po pierwsze, nauczyciel sam uczy się pracować w zespole; zauważa korzyści, ale też pojawiają się pewne trudności, które trzeba rozwiązać. Dzięki temu lepiej kszatłtuje umiejętność współpracy w uczniach. Po drugie, członkowie zespołu inspirują się nawzajem, więc ich warsztat pracy polepsza się. Razem możemy wypracować dużo ciekawsze pomysły na realizację różnych zagadnień. Po trzecie, wspieramy się w chwilach trudności, udzielamy sobie rad, ułatwiamy pracę. Po czwarte, dbamy o nasz dobrostan, gdyż regularne spotkania w realu, wspólnie spędzane weekendy są niesamowitą odskocznią od codzienności i pozwalają naładować baterie. Po piąte, widzimy efekty naszej współpracy - to dodaje skrzydeł i motywuje do jeszcze lepszej pracy. Po szóste, razem jesteśmy odważniejsze w próbowaniu nowych rzeczy, podczas wystapień publicznych, przed kamerą. Po siódme, kiedy któraś robi coś głupiego, pozostałe na pewno jej o tym powiedzą - można dzięki temu szybko skorygować swoje zachowanie... Mogłabym pewnie wymieniać te korzyści jeszcze długo. 


Faktem jest, że współpraca nauczycieli nie ma wad, a przynajmniej ja nie znalazłam żadnych do tej pory. Spróbujcie koniecznie. To kolejny sposób, w jaki możemy oddolnie ulepszać edukację w Polsce.


Uczeń świadomy

Uczeń świadomy

Pracuję z kryteriami sukcesu - od wielu lat. Z różnymi klasami działa to różnie, zależnie od potrzeb. W starszych klasach na lekcjach angielskiego podaję kryteria sukcesu do każdej lekcji oraz do różnych prac. Z młodszymi wszelkie sprawy organizacyjne trwają dłużej, więc kryteria sukcesu podaję na tydzień. Dodatkowo do większych prac podaję nacobezu. Uczniowie tak się przyzwyczaili, że chyba już nie potrafią inaczej. 

W którymś momencie uświadomiłam sobie, że analiza osiągnięcia poszczególnych kryteriów nie wystarczy. Jeśli ktoś stwierdzi, że jeszcze nie wszystko potrafi, zostaje z tym sam. Oczywiście, podpowiadam, jak może się pouczyć, gdzie znaleźć materiały, czasami daję zadania dodatkowe. Jednak uczeń musi "douczyć się" w domu, samodzielnie. O ile ze straszymi to jeszcze może wyjść, z maluchami nie da rady - chyba że zaangażujemy rodziców, ale przecież chodzi nam o kształtowanie samodzielności w nauce i świadomości procesu nauki. Dlatego w tym roku wprowadziłam nowe zasady. Testuję je, ale już widzę, że to strzał w dziesiątkę. 

Jak to działa?

Moi drugoklasiści prowadzą OK zeszyty. Na początku tygodnia (zakładam, że to nie musi być tydzień, czasami będzie to czas nieco dłuższy lub krótszy) rozdaję im kryteria sukcesu. Omawiamy je razem, dzięki czemu dzieci wiedzą, co ich czeka przez najbliższe dni. W miarę możliwości od czasu do czasu wracamy do kryteriów sukcesu, sprawdzamy, gdzie jesteśmy, a każdego ucznia proszę, żeby zastanowił się, co już umie. Chętni dzielą się z nami swoimi spostrzeżeniami, mówią, co wiedzą. Taki "test" jest potrzebny, żeby uświadomić uczniom, że nie zawsze wiemy tyle, ile nam się wydaje. 

Na koniec tygodnia przeznaczam 1 lekcję na pracę samodzielną uczniów. Na początku lekcji analizujemy kryteria sukcesu, każdy zaznacza, co już umie. Jeśli nie jest pewien, zostawia puste pole. 


Przez resztę lekcji uczeń sam wybiera zadania tak, aby uzupełnić braki i móc spełnić kolejne kryteria. Wymaga to ode mnie przygotowania zadań do każdego kryterium, gdyż nie do końca wiem, co będzie uczniom potrzebne. Jednak, aby nie narobić sobie zbyt dużo pracy i nie marnować papieru na xerowanie każdego ćwiczenia dla wszystkich, robię zadania online - atrakcyjne i bardzo proste w przygotowaniu gry na wordwall, learningapps, educandy itp. Każde ćwiczenie przygotowuje się w 3-5 minut. 

Link do każdego ćwiczenia przerabiam na kod QR i wklejam do kolekcji wakelet. Podczas lekcji uczniowie korzystają z tabletów - sprawdzają kryteria, a potem skanują kod do ćwiczenia, które pozwoli im usystematyzować wiedzę w zakresie tego kryterium, którego jeszcze nie zaznaczyli.  

Zadania są w formie gier, więc sprawiają uczniom radość. Chętnie z nich korzystają. Każde zadanie mogą wykonać kilkakrotnie. Potem mogą zeskanować kolejne - dopóki starczy nam czasu. Czasu, niestety, jest mało, ale nie mogę pozwolić sobie na to, aby przeznaczyć na pracę samodzielną uczniów więcej niż 1 lekcję tygodniowo. Link do kolekcji wakelet mają udostępniony w Notesie zajęć na Teams, mogą więc skorzystać w domu. Na lekcji chodzi głównie o wyrobienie nawyku, że jeśli uczeń dostrzega jakieś braki, to stara się je nadrobić. 



Oczywiście, nie ma tak różowo, żeby nie pojawiały się przy tym problemy... Głównym jest to, że w klasie mam 26 uczniów, a tabletów tylko 10. Dlatego trzeba dobrze przemyśleć, jak zorganizować pracę. Odpada praca w parach, gdyż chodzi tu właśnie o pracę samodzielną. 

Na razie w miarę sprawdza się następujące rozwiązanie: przygotowuję kartę pracy uniewersalną, dla każdego ucznia, np. z ortografii. Musi być na tyle łatwa, żeby uczniowie poradzili sobie sami, a jednocześnie muszą się czegoś nowego nauczyć. Rozdaję wszystkim karty pracy, uczniowie w ciszy pracują - samodzielnie, a dziesięcioro z nich dostaje tablety. Po jakimś czasie (zwkle sami się nudzą po kilkunastu minutach) oddają tablety innym osobom, które do tej pory pracowały nad kartą pracy. Tymczasem ci, którzy do tej pory mieli tablety, siadają do karty pracy. 

Taka organizacja jest niezła, ale ma też swoje minusy - niektórzy dość szybko nudzą się pracą samodzielną, zaczynają kombinować i przeszkadzać innym. Dlatego nie jest to, wbrew pozorom, lekcja, na której nauczyciel ma luz (skoro uczniowie pracują samodzielnie 😏). Nauczyciel musi pomagać potrzebującym, a jednocześnie mieć oczy dookoła głowy. 

Mimo to warto - widzę, że moi uczniowie stają się bardziej świadomi swojego procesu nauki. Mówią, co już potrafią, a nad czym muszą jeszcze popracować. Podejmują decyzje, stają się bardziej samodzielni, efektywnie korzystają z technologii informacyjno-komunikacyjnej w celu nauki. Wiedzą, że materiału się nie "przerabia" byle odhaczyć, ale po to, aby zdobyć nową wiedzę i umiejętności. 

A kiedy słyszę zdanie: "Zrobiłem to zadanie 3 razy, ale nadal mi się myli. Muszę to jeszcze powtórzyć w domu", robi mi się ciepło na sercu. 
Projekt eTwinning "Zakupy w centrum handlowym"

Projekt eTwinning "Zakupy w centrum handlowym"

Nasz ostatni w roku szkolnym 2020-2021 projekt eTwinning realizowany z klasą 1 był jednym z najlepszych projektów, jakie realizowaliśmy. Podsumowując edukację w klasie 1 wiele dzieci powiedziało, że właśnie ten projekt zapamięta najlepiej. Aktywności projektowe były atrakcyjne, uczniowie też dużo się nauczyli. 


Cały projekt został opisany w poniższym Swayu:


Jak uczyć przedsiębiorczości w młodszych klasach

Jak uczyć przedsiębiorczości w młodszych klasach

Przedsiębiorczość to jedna z kompetencji XXI wieku. Składa się na nią wiele umiejętności takich, jak podejmowanie decyzji, rozwiązywanie problemów, empatia, zdolność pracy indywidualnej i zespołowej, mobilizowanie zasobów, skuteczne komunikowanie się i negocjowanie, proaktywne zarządzanie projektami, myślenie krytyczne, wytrwałość, umiejętność zauważenia okazji... Mówi się, że przedsiębiorczość, to nie jest jedna kompetencja, ale wiele kompetencji związanych ze sobą. Jednocześnie przedsiębiorczość to wiedza o gospodarce, zrozumienie jej zasad tak, aby móc aktywnie działać w jej obszarze. Czy da się tego wszystkiego uczyć w szkole, i to w młodszych klasach? 

Oczywiście, że się da. Nawet - trzeba! Przecież dzieci tez funkcjonują w tym samym systemie, co dorośli, podejmują pewne decyzje oraz powinny rozumieć decyzje rodziców. 

Jak to zrobić? 

Pisałam już o tym kilkakrotnie, np. tutaj. Polecam też nagranie mojego webinarium z grupy Aktywna Tablica z eTwinning:


Dzisiaj jednak chciałabym zaproponować zajęcia, podczas których uczniowie będą mogli wcielić się w role pracowników sklepów oraz ich klientów po to, aby w praktyce przekonać się, jak działa gospodarka. Poniżej opis kolejnych etapów zajęć, na które trzeba poświęcić kilka lekcji. 

1. Rozmowa o tym, jak działa sklep

Siedzimy w uczniami w kole i sprawdzamy, co uczniowie wiedzą o funkcjonowaniu sklepu. Zadajemy im pytania: Kto pracuje w sklepie? Skąd sprzedawca bierze produkty na sprzedaż? Co robi z pieniędzmi, które otrzyma od klientów? Nie poprawiamy odpowiedzi uczniów, tylk osondujemy. Pozwólmy im samym odkryć prawdę...

2. Podział na grupy 

W czasie późniejszej zabawy będziemy potrzebować zarówno sprzedawców, jak i klientów, dlatego proponuję podzielić uczniów na grupy 5-6 osobowe. Każda grupa wybiera rodzaj sklepu, który będzie prowadzić. Ale uwaga! Trzeba przeprowadzić sondaż wśród pozostałych uczniów - jeśli ktoś zdecyduje się zrobić sklep z produktami, które są mało popularne wśród reszty klasy, nie będzie miał klientów!

3. Przygotowanie produktów

Każda grupa przygotowuje produkty (lub usługi), które będzie sprzedawać. Można je powycinać z kolorowych czasopism albo narysować samemu i wyciąć. Każdy produkt (lub usługa) musi mieć wyznaczoną cenę. Trzeba jednak ustalić zakres cenowy, gdyż każdy uczeń będzie miał określoną kwotę do wydania. Jeśli ustalimy, że każdy klient dysponuje kwotą np. 100 zł, to żaden produkt nie może kosztować więcej niż 100 zł, gdyż nikt nie będzie w stanie go kupić. Uczniowie powinni też porównać dany produkt z innymi - chleb nie może kosztować więcej niż np. bilet do kina. 

4. Mennica

Każdy uczeń będzie na zmianę sprzedawcą i klientem. Jako klient potrzebuje pieniędzy. W zalezności od tego, ile mamy czasu, możemy zaprojektować z uczniami własne pieniądze od początku do końca, lub ograniczyć się do napisania nominałów na papierowych monetach (koła o średnicy min. 2 cm wycięte dziurkaczem oraz prostokąty jako banknoty). Ustalamy, jaką kwotą dysponuje każdy. Moje pierwszaki otrzymały po 20 kół. Ustaliliśmy, że mają po 6 monet o nominale 5 zł, 8 dwuzłotówek oraz 6 monet o nomilane 1 zł. Podliczyli, ile mają razem - wyszło im 52 zł. Przy okazji, aby mieć gdzie trzymać pieniądze, przypomnieliśmy sobie, jak zrobić pudełeczka z origami. Warto przygotować tez po 1 pudełku dla każdego zespołu, żeby mieli gdzie gromadzić przychody.

5. Przygotowanie sklepów

Teraz każdy zespół może zając się przygotowaniem swojego sklepu. Ustalmy razem, gdzie będą się znajdowały poszczególne sklepy, aby dla nikogo nie zabrakło miejsca ani ławek. Będzie sporo zamieszania, ale tak zaczyna się najciekawsza część zabawy. Każdy zespół musi też rozpisać kolejność, w jakiej jego cżłonkowie będą sprzedawcami. Za ladą stają pierwsi z listy. Reszta uczniów jest teraz klientami. 

6. Zakupy

Uczniowie przechadzają się między sklepami sprawdzając, co jest do kupienia. Warto przypomnieć im, że mają nie więcej niż 52 zł do wydania, więc muszą dobrze rozplanować zakupy. Następnie ustawiają się do kolejki przed sklepem, w którym chcą zrobić zakupy i zaczyna się zabawa. Po kilku minutach nauczyciel daje sygnał do zmiany sprzedawcy - za ladą stają drugie osoby z list w danych zespołach. Przypominaym uczniom o właściwym zachowaniu - powitanie, uśmiech, pytanie sprzedawcy "W czym mogę Pani/Panu pomóc?"

7. Podsumowanie

Po skończonych zakupach uczniowie siadają w swoich zespołach i wspólnie przeliczają przychody (w razie potrzeby, oczywiście, tłumaczymy uczniom znaczenie tego słowa). Następnie rozmawiamy z uczniami o tym, co "sklep" zrobi z tymi pieniędzmi - czy wszystkie otrzyma właściciel sklepu? Tym razem nauczyciel naprowadza uczniów na właściwe odpowiedzi, ale jest duża szansa, że sami sobie poradzą. Prosimy każdy zespół o ustalenie, ile z tych pieniędzy mogą wypłacić pracownikom, ale ile muszą zachować na opłacenie rachunków, na zakup towaru czy ewentualne naprawy i remonty w sklepie. Każdy pracownik otrzymuje wynagrodzenie za swoją pracę i znów mają za co robić zakupy. W ten sposób uczniowie poznają na własnej skórze, jak pieniądz krąży w gospodarce. 


Warto na koniec przenieść tę wiedzę na grunt rodzinny - skąd rodzice biorą pieniądze? Dlaczego nie zawsze mogą kupić to, co się dzieciom podoba? Takie zajęcia pozwalają uczniom nie tylko poznać, jak działa gospodarka, ale tez trenować umiejętności matematyczne oraz rozwijać kompetencje przedsiębiorczości. 

Copyright © Blog Dla Nauczycieli , Blogger