Pokazywanie postów oznaczonych etykietą uczniowie mają głos. Pokaż wszystkie posty
Pokazywanie postów oznaczonych etykietą uczniowie mają głos. Pokaż wszystkie posty
Mapa empatii

Mapa empatii

Mapa empatii to narzędzie wykorzystywane często w procesie design thinking. Służy do tego, aby jak najlepiej zrozumieć osobę doświadczającą problemu, który chcemy rozwiązać - dopiero wtedy jesteśmy w stanie zaprojektować rozwiązanie, kiedy wiemy dokładnie, czego potrzebuje i z czym boryka się odbiorca. A jednak mapa empatii ma dużo większy potencjał edukacyjny, zwłaszcza, że empatia jest jedną z kompetencji miękkich bardzo cenionych w dzisiejszych czasach. 

Mapa empatii pomaga określić, co myśli, czuje, mówi i słyszy wybrana osoba. Te cztery kategorie są podstawowe, ale możemy dodawać inne, a nawet zmieniać je - w zależności od potrzeb. Zazwyczaj empatyzujemy z konkretnym człowiekiem, ale w niektórych sytuacjach może to być też podmiot zbiorowy. Najczęściej przedstawiamy mapę w postaci wizualnej, np. takiej (gotowy szablon z Canvy):

 
Możemy też uprościć formę:



albo przedstawić ją jako bardzo prosty schemat (niekoniecznie wydrukowany wcześniej - wystarczy flipchart albo tablicę podzielić na 4 pola, miejsce na środku przeznaczone jest na wpisanie niezbędnych danych omawianej osoby):



Mapę empatii wypełniamy całym zespołem klasowym lub w grupach, ponieważ każdy wnosi do niej coś nowego, ma inny punkt widzenia, odmienne spostrzeżenia. Sprawdzą się tutaj samoprzylepne karteczki post-it albo zapisywanie haseł bezpośrednio na kartce / tablicy. Przy okazji może się wywiązać ciekawa dyskusja - co wiemy naprawdę, a co sobie dopowiadamy?

Kiedy dojdziemy do wprawy, możemy pokusić się o stworzenie bardziej szczegółowej mapy empatii, np. takiej (gotowy szablon z Murala):


Szablony mapy empatii są do pobrania tutaj. 

Do czego możemy wykorzystać mapę empatii? 

Mapę empatii warto zastosować jako odrębne narzędzie. Jako takie ma sporo możliwych zastosowań. Po pierwsze do zrozumienia i/lub opisania bohatera lektury. Kiedy omawiamy postać niejednoznaczną albo taką, która uchodzi za negatywną, warto poświęcić lekcję na próbę zrozumienia, dlaczego zachowuje się właśnie w taki sposób. Być może okaże się, że postać jest tak uwikłana w historię albo ma tak trudną sytuację, że jej negatywne zachowanie jesteśmy w stanie zrozumieć, a może nawet usprawiedliwić? Jeśli przez chwilę spróbujemy popatrzeć na świat jej oczami, i posłuchać innych ludzi jej uszami, postaramy się zrozumieć, co czuje i myśli, prawdopodobnie zdecydowanie lepiej ją zrozumiemy. Na podstawie mapy empatii łatwiej też będzie sporządzić charakterystykę postaci - wtedy możemy tak dobrać opisywane cechy, aby potem ułożyć je tylko w zdania i akapity. 

Po drugie, możemy wykorzystać mapę empatii kiedy tworzymy opowiadanie albo scenariusz jakiegoś wystąpienia/przedstawienia. Mapa może nam się przydać do wykreowania bohatera - wtedy wymyślamy szczegóły zanim poukładamy je w zdania. Dzięki temu będziemy mieć pewność, że postać jest spójna, a jej zachowania logiczne. Możemy też spróbować zrozumieć odbiorcę naszej twórczości. Np. kiedy przygotowujemy z klasą uroczystość z okazji Święta Niepodległości zastanówmy się, kto będzie odbiorcą (inni uczniowie, nauczyciele, rodzice, społeczność lokalna) i czego potrzebuje? 

Po trzecie, mapa empatii pomoże nam też zrozumieć postaci i wydarzenia historyczne. Wtedy nie tylko jesteśmy w stanie zrozumieć decyzje pewnych ludzi, ale też skojarzyć fakty i poukładać swoją wiedzę. Wczuwając się w daną postać możemy lepiej doświadczyć pewnych wydarzeń i warunków, jakie im towarzyszyły. Weźmy np. powstańców warszawskich. Co widzieli, kiedy decydowali się na podjęcie walki zbrojnej? Co mówili sami i co słyszeli od innych? O czym mogli wtedy myśleć i czego pragnąć? I wreszcie - co mogli czuć? Czy jesteśmy w stanie zrozumieć (i oceniać - sic!) ich decyzję, żyjąc w zupełnie innym świecie? To być może trudna dyskusja, ale warto podejmować je z uczniami. 

Po czwarte, proponuję wykorzystać mapę empatii do zebrania informacji od samych uczniów. Jeśli mamy z nimi relację opartą na zaufaniu, możemy poprosić ich o wypełnienie mapy na temat siebie samych w kontekście naszych zajęć. Będzie to sposób na zebranie informacji zwrotnej na temat tego, jak postrzegają nasze lekcje. Łatwiej będzie im odpowiedzieć na konkretne pytania niż ogólnie stwierdzić, co im się na naszych lekcjach podoba, a co nie: 

  • Co widzisz na mojej lekcji? (np. karty pracy, podręcznik, quizy interaktywne, pracę w zespołach...) 
  • Co słyszysz? (być może nauczyciel mówi coś, co uczniom wyjątkowo zapada w pamięć - pozytywnie lub negatywnie - ale sam nie jest tego świadomy)
  • Co czujesz? (lęk przed byciem wywołanym do tablicy, obawę przed uzyskaniem słabej oceny, zaciekawienie, czuję się doceniony...)
  • O czym myślisz? (nie mogę się skupić podczas lekcji, myślę o chorej mamie, wyobrażam sobie to, o czym pani/pan mówi, myślę o mojej notatce...)
  • Co jest twoim celem? (wiedza, ocena, zadowolenie rodziców, święty spokój...)
  • Jakie masz trudności? (nie rozumiem tematu, nie mogę się skupić, nudzę się, wszystko dzieje się za szybko...)
Uczniowie mogą wypełnić mapę empatii samodzielnie lub w małych grupach. Mogą się podpisać lub zrobić to anonimowo - zależy od naszej relacji z nimi. Ważne, aby przeprowadzić to w taki sposób, aby udzielili szczerych odpowiedzi. Dla nauczyciela to świetna okazja do zebrania ważnych informacji na temat samych uczniów, ale też swoich lekcji. Być może trzeba będzie coś zmodyfikować - czasami mała zmiana w sposobie prowadzenia lekcji może prowadzić do dużo lepszych efektów uczenia się uczniów. 

Kolejnym sposobem wykorzystania mapy empatii jest przygotowywanie upominków z okazji Dnia Matki / Dnia Babci itp. Spróbujmy zrozumieć osobę, którą zamierzamy obdarować, aby wykonany w szkole upominek zaspokoił autentyczne potrzeby. Sprawdzi się to nawet w klasach 1-3 (przy odpowiednim poprowadzeniu przez nauczyciela). 

Korzyści mapy empatii jest wiele. Po za tym najważniejszym - rozwijaniem empatii i kształtowaniem kompetencji społecznych, warto dodać oddanie pałeczki uczniom - podczas uzupełniania mapy stają się aktywnymi twórcami treści edukacyjnych; są wysłuchani; często wdają się w merytotyczne dyskusje, gdyż argumentują swój punkt widzenia. Dodajmy też lepsze zrozumienie materiału i przyswojenie wiedzy oraz ciekawsze lekcje. Naprawdę warto spróbować!

Design for Change, czyli magia w dzieciach

Design for Change, czyli magia w dzieciach

Dzieci mają w sobie ogromny potencjał. Jeśli damy im szansę się wykazać, potrafią czynić cuda. Potrzebują do tego poczucia bezpieczeństwa, akceptacji i wiary w siebie. To wszystko daje im metoda Design for Change. Chciałabym opowiedzieć Wam historię o drodze, jaką pokonali do tej pory moi uczniowie. To jeszcze nie koniec ich podróży - tu nie ma mety. Jedno wyzwanie pociąga za sobą kolejne - jak kostki domina. Tyle że kostki domina upadają, a moi uczniowie wznoszą się coraz wyżej.  


Wyobraźcie sobie taką sytuację: jest koniec września, lekcja angielskiego, 5 minut przed dzwonkiem. Kończę lekcję i mówię do piątoklasistów, że chciałabym im w tym roku zaproponować realizację projektu - poza lekcjami, ale w sumie to nie mogę im więcej powiedzieć, bo sami zdecydują, co to będzie. Mało informacji jak na początek, ale czują się zaintrygowani i wchodzą w to. Ustalamy termin pierwszego spotkania dla chętnych. Popołudniu piszę do rodziców dość enigmatyczną wiadomość o tym, co zaproponowałam uczniom. Proszę, aby nie zmuszali dzieci - niech przyjdzie ten, kto chce. W rezultacie na umówione spotkanie po lekcjach przychodzi 10 osób z 16 osobowej klasy. Robię zajęcia wprowadzające, żeby zrozumieli, na czym polega ta metoda. Uczniowie są zachwyceni. Od razu chcą przejść do pierwszego etapu projektu, chociaż zadzwonił już dzwonek na przerwę. Mam dylemat. Rodzice wiedzą, że spędzę z uczniami tylko 1 lekcję, więc ryzykuję pretensje. Ale nie mogę zmarnować tej energii i chęci działania. Zostajemy jeszcze trochę i planujemy projekt. Uczniowie określają problemy w swoim otoczeniu. Potem te problemy kategoryzujemy i na tym kończymy spotkanie. Przez najbliższe dni uczniowie mają się zastanowić, którym problemem chcieliby się zająć. 

Tydzień później decydują, że bardzo przeszkadza im organizacja kolejki na stołówce szkolnej. Dyskutują, określają, co leży u sedna problemu. Rozmawiają z wybranymi nauczycielami dyżurującymi na stołówce oraz z pracownikami kuchni. Podczas kolejnych tygodni wymyślają rozwiązanie, robią szczegółowy plan i wycenę potrzebnych materiałów; spotykają się z dyrektorem szkoły, aby zapytać o pozwolenie na działanie. I wtedy przychodzi edukacja zdalna. 

Od samego początku podczas lekcji online uczniowie pytają mnie, czy będziemy kontynuować projekt, ale nie da się zmieniać przestrzeni szkolnej siedząc w domu. Zbywam więc ich prośby o spotkanie. Oni naciskają. W końcu spotykamy się online i ustalamy, że skoro nie możemy dokończyć tamtego projektu, zrobimy nowy. Przechodzimy cały proces ponownie. Uczniowie decydują się prowadzić stronę internetową dla nastolatków, na której będą mogli dzielić się swoimi pasjami. Przeprowadzają ankietę wśród rówieśników na temat ich zainteresowań, uczymy się razem o prawie autorskim, piszą artykuły. Chciałabym to podkreślić - uczniowie robią to wszystko w czasie wolnym, z własnej inicjatywy. I tak do końca roku szkolnego.

W międzyczasie zapisuję uczniów na Warsztaty z Wyzwaniem programu Projektor, ponieważ są tam poruszane zagadnienia, które moi uczniowie powinni znać, aby jeszcze lepiej realizować swój projekt: “Mam wpływ na swoje otoczenie”, “Żyję i działam w cyfrowym świecie”, “Chronię planetę”. Biorą udział w 3 warsztatach z wyzwaniem, każdy trwa w sumie ponad 3 godziny zegarowe i wymaga pracy własnej uczniów. Zorganizowane jest to w ten sposób, że najpierw odbywa się ok. 2 godzinne spotkanie, na którym jest integracja zespołu, dużo dyskusji, potem określenie problemu, np. ekologicznego, pierwsze propozycje rozwiązań. Potem uczniowie mają wybrane rozwiązanie dopracować w domu, wykonać jakąś prezentację albo opisać je tak, aby podczas drugiego spotkania je przedstawić. Wspominam zwłaszcza ostatnie warsztaty. Podczas pierwszego spotkania uczniowie określili problemy, a potem w domu mieli przygotować prezentacje rozwiązań. Zwykle przypominałam im o tym “zadaniu domowym”. Wtedy jednak miałam tak dużo na głowie, że zupełnie mi to uciekło. Dopiero dzień przed drugim spotkaniem znalazłam w kalendarzu przypominajkę. Nieco przerażona poprosiłam uczniów o szybkie spotkanie na przerwie. Przyszli wszyscy. Przypomniałam im o jutrzejszym spotkaniu i zapytałam, czy dadzą radę coś przygotować, na co Amelka odpowiedziała krótko, nieco zdziwiona, że w ogóle o to pytam: “Ale my jesteśmy już przygotowani”... Długo zbierałam szczękę z podłogi.

Podczas Warsztatów z Wyzwaniem są bardzo aktywni. Dlatego Projektor zaprasza ich do udziału w konferencji podsumowującej cały rok działań Programu. Na początku września spotykamy się wieczorem w szkole i uczestniczymy w ogólnopolskiej konferencji online, na której uczniowie na żywo mówią o swoich wrażeniach po warsztatach z wyzwaniem. Wyszło śmiesznie, ponieważ dostaliśmy wcześniej propozycje pytań, przygotowaliśmy odpowiedzi - każdy uczeń miał przygotowaną odpowiedź na konkretne pytanie. Tylko że podczas konferencji prowadząca poprosiła uczniów o podanie ich imion, a potem zadawała pytania konkretnym osobom i tylko raz trafiła dobrze z pytaniem. Zdecydowana większość uczniów musiała odpowiedzieć na pytanie, na którego odpowiedź przygotowywał ktoś inny, więc de facto mówili na żywca, bez przygotowania. Widziałam przerażenie w ich oczach, ale dali radę. 

Zaraz potem otrzymujemy zaproszenie do udziału w międzynarodowej konferencji Be the Change, organizowanej przez brazylijskie biuro DFC. Konferencja jest online, ale musimy się do niej sporo przygotować - nagrywamy filmik, wykonujemy infografiki, tłumaczymy je na język angielski. To duże przeżycie mimo tego, że tym razem nie ma występu na żywo. Ja jestem tego dnia na wycieczce z moją aktualną klasą 2, a szóstoklasiści oglądają konferencję w internecie. Cały czas jesteśmy na łączach i komentują mi, co się dzieje.


Klasa 6 - od pierwszego dnia uczniowie pytają, co będziemy robić w tym roku w ramach projektu i znowu chcą brać udział w Warsztatach z wyzwaniem programu Projektor. Spotykamy się więc i ustalamy. Uczniowie decydują się wykorzystać swoje aktualne zainteresowania na rzecz zwierząt: ponieważ w wolnym czasie często robią biżuterię, chcą robić bransoletki, potem zorganizować kiermasz, sprzedać swoje wytwory, a za zarobione pieniądze kupić dary dla schroniska. Spotykamy się w każdy piątek, uczymy się robić różne bransoletki, podczas spotkań cudownie spędzamy razem czas - rozmawiamy, słuchamy muzyki, planujemy. Na przełomie lutego i marca sami proponują, aby zmienić cel i zamiast schroniska, wesprzeć uchodźców z Ukrainy. Sami organizują kiermasz, wykazując się przy tym przedsiębiorczością: robią plakaty informacyjne, wymyślają promocje, robią bransoletki na zamówienie, a przy tym wszystkim świetnie się bawią. Dokańczają projekt w pięknym stylu - razem robimy zakupy i zawozimy je do punktu zbiórki. Towarzyszą temu ogromne emocje, przede wszystkim radość i satysfakcja. Patrzę na nich zauroczona, a kiedy wracam do domu mam tyle energii, że mogłabym góry przenosić. Jeszcze raz podkreślę - nikt ich do tego nie zmusza, nie dostają za to ocen, robią to wszystko w czasie wolnym. 

Cały czas piszę w internecie o ich działaniach, promuję. Ich zaangażowanie zostaje zauważone. Najpierw dostaję propozycję od Design for Change Polska, aby wytypować kogoś z grupy, żeby ubiegał się o zostanie członkiem Student Council - międzynarodowego samorządu uczniowskiego działającego przy organizacji Design for Change. To wymagająca funkcja - regularnie odbywają się spotkania, są dodatkowe zadania dla członków, nagrywanie filmików, promowanie swoich projektów, korespondencja mailowa, grupa na WhatsAppie, wszystko odbywa się po angielsku. Typuję, że Oliwka, jako naturalna liderka, nadaje się do tego idealnie. Kiedy jej to proponuję mam obawy, czy zechce, czy nie będzie się bała odpowiedzialności i pracy. Wiecie, co odpowiada Oliwka? Że jej miło, że to właśnie ona dostała tę propozycję i że się boi, ale bardzo chciałaby spróbować, bo wie, że dzięki temu bardzo dużo się nauczy. Spotykamy się między Bożym Narodzeniem a Nowym Rokiem i nagrywamy filmik, przedstawiający jej kandydaturę. Zostaje wybrana i staje się pierwszą Polką w Student Council. 

Potem pojawia się propozycja dla całej grupy - zostają ambasadorami Design for Change w Polsce. Ich zadaniem jest promować tę metodę. Poprzez stronę na fb Młodzi Zaprojektowani pokazujemy nasze działania. Pod koniec kwietnia szóstoklasiści spotykają się online z nauczycielami w grupie eTwinning Wczesnoszkolni. Podczas spotkania opowiadają o metodzie DFC i o swoim aktualnym projekcie. I znowu myślałam, że będą się bali - uczniowie mieli w pewnym sensie uczyć nauczycieli. Tymczasem na spotkaniu pojawia się aż połowa grupy (pozostali też chcieli, ale mieli w tym czasie inne zajęcia). Tuż po spotkaniu słyszę: “Ale to było super! Proszę Pani, możemy tak częściej?” Mają już zaplanowane kolejne 2 spotkania.

Dzięki pracy metodą Design for Change moi uczniowie stają się aktywni, kreatywni, odpowiedzialni, przedsiębiorczy, odważni, stawiają na rozwój i potrafią wyciągać wnioski. Ciągle pokonują różne bariery, walczą z własnymi słabościami takimi, jak np. wstawianie swoich zdjęć w sieci - dla dorastających nastolatek to nie lada wyzwanie. Przekonują się, że mając chęć działania i dobry plan można wiele osiągnąć - nieważne, ile ma się lat. Odkrywają magię, która jest w każdym z nich. A ja obserwuję i zachwycam się, jak na pokazie najlepszego magika... 
Projekt o Azji zaplanowany przez uczniów

Projekt o Azji zaplanowany przez uczniów

Moi uczniowie klasy 2 przez cały tydzień poznawali Azję. Zależało mi na tym, aby był to projekt, a nie seria lekcji, na których ja przydzielam uczniom zadania. Dlatego zaplanowaliśmy ten tydzień razem, uczniowie zadali pytania, aby przez resztę tygodnia szukać na nie odpowiedzi, zdobywać wiedzę i być świadomym, jak ta wiedza przyrasta. Jak to wyglądało? Poniżej opis krok po kroku.

Poniedziałek

W kole porozmawialiśmy o tym, co nas czeka w tym tygodniu. Powiedziałam, że czas na kolejny kontynent - Azję. Najpierw zastanowiliśmy się, co dzieci interesuje na temat Azji. Spisaliśmy 14 pytań, nie ograniczałam uczniów, chociaż wiedziałam, że nie na wszystkie pytania da się jasno odpowiedzieć (jak np. pytanie o zarobki). Czasami pomagałam sformułować pytanie.:

W OK zeszycie każdy zapisał min. 3 pytania - te, które najbardziej go zainteresowały.

Następnie zastanowiliśmy się, skąd możemy czerpać wiedzę i co zrobić, aby ją zapamiętać (przypomnieliśmy sobie lekcje o mózgu, kiedy to dzieci uczyły się, jak działa pamięć; dzięki temu wiedziały, że informacje trzeba wielokrotnie powtarzać na różne sposoby, aby połączenia między neuronami były stabilne). 

Zajrzeliśmy też do podręcznika. Okazało się, że jest w nim dość dużo informacji. Dzieci uznały, że możemy to przeczytac i zanotować w formie mapy myśli. Wykorzystaliśmy diagram Gantta, który dzieci lubią. 


Dzieci miały sprawdzić w domu, czy posiadają jakieś materiały na temat Azji. 

Wtorek


Zaczęliśmy od quizu. Dzieci samodzielnie odpowiadały na pytania na temat Azji, aby sprawdzić, ile już wiedzą.

Przez całą lekcję pracowaliśmy z podręcznikiem. Dzieci same czytały informacje w podręczniku (4 strony) i wynotowywały to, co według nich jest ważne do zapamiętania (w kontekście pytań, które uczniowie zadali). Nie było to łatwe, ale powoli dali radę. 

Obejrzeli też kilkuminutowy film, który dla nich wyszukałam. Film skaładał się ze zdjęć z różnych miejsc w Azji.

Środa


Obejrzeliśmy kolejny film zawierający zdjęcia azjatyckich krajobrazów, budowli, ludzi, potraw, zwierząt itp. Potem znowu zajrzeliśmy do podręcznika, żeby upewnić się, że wszystkie ważne informacje zostały zawarte na mapach myśli. Uczniowie rozmawiali o tym w parach, oglądali mapy myśli kolegów i koleżanek, zadawali pytania typu: "Dlaczego to napisałeś tutaj?" albo "A napisałeś, jakie budowle można zwiedzać w Azji?"

Efekt mnie zachwycił:



Reszta map myśli na blogu klasowym - tutaj link. 

Niestety, zapomniałam przypomnieć uczniom, żeby w domu porozmawiały z rodzicami na temat Azji. Sami też zapomnieli. Okazało się, że tylko 1 osoba o tym pamiętała. 

Czwartek

Obejrzeliśmy kolejny film, tym razem sama go przygotowałam, starając się tak dobrać informacje, aby uczniowie mogli odpowiedzieć na te pytania, na które wcześniej nie znaleźli odpowiedzi. 


Krótko podsumowaliśmy to, czego dowiedzieli się z filmu. Potem uczniowie pracowali w parach. Każda para otrzymała tablet. Ich zadaniem było wyszukać w internecie odpowiedzi na pytania, które zapisali w OK zeszytach. Przypomnieliśmy sobie, jak wpisywać hasła do wyszukania (słowa-klucze) oraz że warto zajrzeć do zakładki Grafika. Jakim zaskoczeniem było, kiedy ktoś znalazł, że w niektórych miejscach w Azji je się małpy, a w innych psy! Dzieci notowały w zeszytach odpowiedzi na swoje pytania. Wyszło przy tym, że niektórzy "idą na łatwiznę" i mocno skracają odpowiedź. Jeśli pytanie było o to, czym jeżdżą Azjaci, a ktoś odpowiedział "Skuterami", to czy jest to odpowiedź prawidłowa? Czy to oznacza, że wszyscy Azjaci jeżdżą skuterami? Ustaliliśmy, że trudno jest w takiej sytuacji wypisać wszystkie środki transportu, dlatego warto znaleźć 3-4 oraz dopisać "i inne". 

Ustaliliśmy też, że skoro większość dzieci nie zapytała w środę rodziców o to, co wiedzą na temat Azji, zrobią to dzisiaj. 

Piątek

Nadszedł czas na podsumowanie projektu. Najpierw zajrzeliśmy do quizu, który rozwiązywaliśmy we wtorek (był on w kartach ćwiczeń). Dzieci jeszcze raz przeczytały pytania i sprawdziły swoje odpowiedzi. Okazało się, że było trochę błędów. 

Potem wspólnie wykonaliśmy quiz, który ja przygotowałam - link:

Na edukacji polonistycznej rozdałam dzieciom tekst z pytaniami - tekst był, oczywiście, o Azji, a pytania ułożyłam w taki sposób, aby nad odpowiedziami trzeba było nieco pogłówkować. Starałam się zawrzeć tam takie informacje, które w ciągu tygodnia pojawiały się jako niejasne, np. niektórzy uczniowie uparcie twierdzili, że Azja to kraj. 

Tekst przygotowałam w 2 wersjach, gdyż niektórzy uczniowie wymagają dostosowania:



Na koniec jeszcze przeanalizowaliśmy razem, czy znamy już odpowiedź na wszystkie 14 pytań. Wtedy okazało się, że nie da się odpowiedzieć na niektóre pytania, gdyż Azja jest bardzo zróżnicowana, w każdym państwie są inne zasady, waluta i zwyczaje. 

Tuż przed dzwonkiem obejrzeliśmy krótki filmik z najpiękniejszymi krajobrazami azjatyckimi z podkładem muzycznym z Azji. Dzieci uznały, że dużo się dowiedziały na temat Azji. Miały też satysfakcję, że właściwie uczyły się same. 

Design Thinking - metoda nauczania dla nowoczesnej szkoły

Design Thinking - metoda nauczania dla nowoczesnej szkoły

Moi uczniowie pokochali Design Thinking. Ja od dawna pałam miłością do tej metody. Na czym ona polega i dlaczego jest taka cudowna, że według mnie i moich uczniów powinna być stosowana w każdej szkole? Postaram się opisać jej najważniejsze zasady, chociaż trzeba pamiętać, że każda lekcja przeprowadzona metodą DT może wyglądać inaczej. Tu wszystko zależy od uczniów: ich wiedzy i dokonywanych wyborów. 


Design Thinking to dość stara metoda rozwiązywania problemów. Jest stosowana od ponad 50 lat w wielu firmach po to, aby kreować nowe produkty i usługi oraz rozwiązywać problemy firmy lub jej klientów. Na szczęście, dostrzeżono jej edukacyjny potencjał, bo przecież edukacja to zdobywanie wiedzy i umiejętności po to, aby rozwiązywać problemy. 

DT to proces poszukiwania rozwiązania problemu, ale też wcielania go w życie i udoskonalania. Składa się z 5 podstawowych etapów, które przechodzi się zwykle po kolei pamiętając jednak, że czasami trzeba wrócić do wcześniejszych etapów, by zmodyfikować zaproponowane rozwiązanie. 



1. Empatyzacja

Na początku staramy się zrozumieć osobę lub grupę osób mających problem, czyli personę. Bez tego etapu nie jesteśmy w stanie dopasować rozwiązania do faktycznych potrzeb persony. Można to łatwo wyjaśnić na następującym przykładzie: załóżmy, że znajoma zgłasza ból głowy. Jeśli to przyjmiemy za problem, najprostszym rozwiązaniem będzie prawdopodobnie podanie jej tabletki przeciwbólowej. Jeśli jednak w ramach empatyzacji przeprowadzimy z personą wywiad, może się okazać, że od kilku dni słabo śpi, gdyż w pracy znacznie pogorszyły się jej relacje z szefem. Może się zatem okazać, że faktycznym problemem nie jest ból głowy, tylko stres związany z pracą. Wiedząc to, zaproponujemy zupełnie inne rozwiązanie, nieprawdaż?

2. Zdefiniowanie problemu


Kiedy już poznamy lepiej personę, możemy zdefiniować problem najdokładniej, jak to możliwe. Czasami etap ten nazywa się też określeniem potrzeb, gdyż nie w każdej sytuacji pasuje słowo "problem".

3. Generowanie pomysłów


Na tym etapie każdy uczestnik procesu DT podaje pomysły na rozwiązania. Ważne jest, aby się w tym nie ograniczać. Nie szkodzi, że zaproponowane rozwiązanie jest nierealne do wykonania w danych warunkach - przecież może być inspiracją dla innego pomysłu, a może wystarczy je zmodyfikować, aby było możliwe do zastosowania. Tu każdy podaje (wypisuje) wszystko, co przyjdzie mu do głowy. 

4. Budowanie prototypu


Kiedy już mamy mnóstwo pomysłów na rozwiązania, trzeba zdecydować się na jeden. Można to zrobić poprzez głosowanie, ale warto też przedyskutować każdy pomysł i podać argumenty za i przeciw. Po dokonaniu wyboru razem budujemy prototyp: jeśli jest to urządzenie, możemy je zbudować z klocków, tektury, styropianu czy innych materiałów. Wtedy będziemy mogli zobaczyć je na żywo i dopracować. Jeśli naszym rozwiązaniem jest aktywność lub usługa, prototypem będzie spisanie szczegółowego planu działania z terminami i osobami odpowiedzialnymi za każdą część. Czasami prototypem będzie rysunek, a innym razem film czy plakat - wszystko zależy od problemu oraz kreatywności uczniów / pracowników. 

5. Testowanie


Prototyp pokazujemy personie, aby oceniła jego przydatność. Być może zauważy coś, czego twórcy nie dostrzegli i zasugeruje zmiany. Wtedy trzeba wrócić do etapu 4 i zmodyfikować prototyp. Może się też okazać, że pomysł na rozwiązanie w ogóle nie będzie personie pasował. Wtedy musimy wrócić do etapu 3 i wybrać inne rozwiązanie, a następnie zbudować nowy prototyp. Dopiero wtedy, kiedy nasze rozwiązanie przejdzie test i zostanie zaakceptowane przez odbiorcę, proces możemy uznać za zakończony. 

Każdy etap może być przeprowadzony różnymi technikami. Zostały do tego stworzone narzędzia, które mogą nam pomóc. Jest ich wiele, tu podam zaledwie kilka.

Techniki empatyzacji i diagnozy potrzeb:

1.Ciastek - sylwetka ludzika, w którą wpisujemy to, co wiemy o personie: kim jest, co robi, co lubi, jaki ma styl pracy, itd.


2.Wywiad - metoda jakościowa, kiedy badamy potrzeby 1 osoby lub niewielkiej grupy ludzi

3.Ankieta - metoda ilościowa, kiedy badamy potrzeby grupy osób

Techniki/Narzędzia definiowania problemu:

1.Redefiniowanie problemu (Reframing the problem) - staramy się spojrzeć na problem z innej perspektywy, wcielić się w inną osobę, wyobrazić sobie inną sytuację

2.5x dlaczego (5 Why) - 5 jest liczbą umowną, czasami trzeba zadać to pytanie więcej razy, aby dojść do sedna problemu


3. Diagram Ishikawy - pytania do ustaelnia w zależności od sytuacji


Techniki generowania pomysłów:

1. Burza mózgów (brainstorming) - tu nie ma złych pomysłów, im bardziej nieszablonowy pomysł, tym lepiej, nic nas tu nie ogranicza; nie wolno oceniać ani krytykować pomysłów innych osób, nawet najbardziej nierealny pomysł może być ważny, bo może nam otworzyć oczy na jakiś sposób działania, ktoś może się nim zainspirować

2. mapowanie pomysłów na wykresie, np. na osi "poziom trudności wykonania" vs "koszt" albo "czas" vs "koszt" - może się przydać do wyboru  jednego z podanych rozwiązań



Techniki/Narzędzia budowania prototypu:

1. infografika 

2. plan działania

3. diagram Gantta

4. prototyp 3D

5. projekt online lub graficzny

6. szkielet (pokazuje kolejność działań, ale też uwarunkowania).

To zaledwie kilka technik i narzędzi. Na stronie Design Kit znajdziecie więcej. 



Teorię już mamy. Teraz kilka zdań o tym, jak można DT zastosować na lekcjach. 

Przede wszystkim, metoda ta jest wprost idealna do planowania i realizacji projektów uczniowskich, kiedy to uczniowie mają określić problem, z jakim się spotykają oni sami albo ktoś im bliski i za pomocą DT zaprojektować i faktycznie wcielić w życie jakieś rozwiązanie. W ten sposób działa np. olimpiada Zwolnieni z teorii. Takie projekty realizuje się też w ramach Design for Change. 

Design Thinking da się też zastosować na lekcjach do realizacji podstawy programowej. Ja często stosuję ją na lekcjach języka angielskiego, o czym pisałam tutaj, tutaj, tutaj i tutaj. Wystarczy zastanowić się nad problemem, który uczniowie będą starali się rozwiązać korzystając z materiału aktualnie przerabianego na lekcjach danego przedmiotu. Wierzę, że na każdym przedmiocie da się takie problemy sformułować. Wtedy działamy w ramach sytuacji fikcyjnej, nie wcielamy rozwiązania w życie, a testowanie zwykle polega na przekazaniu swojego pomysłu innej grupie, aby go sprawdziła i oceniła.

Dlaczego Design Thinking jest taka wspaniała? 

Przede wszystkim dlatego, że oddaje sprawczość w ręce uczniów. Zamiast biernie uzupełniać luki w zadaniach w kartach ćwiczeń, aktywnie działają według własnego pomysłu. To sprawia, że chętniej angażują się w lekcję, dobrze się bawią, a na lekcji jest taka energia, że na długo zostaje w pamięci. Jednocześnie to pozwala uczniom wykorzystać wiedzę w praktyce. Kiedy widzą, że to, czego uczą się w szkole jest przydatne, uczą się chętniej i więcej zapamiętują. 

Po za tym, metoda DT pozwala uczniom rozwinąć kompetenecje XXI wieku: kreatywność, przedsiębiorczość, krytyczne myślenie, współpraca, przetwarzanie danych, kompetencje cyfrowe i wiele innych. 

Ponadto DT pozwala kształtowac prawidłowe podejście do błędów - błąd staje się naturalnym elementem procesu, a wręcz jest potrzebny, gdyż pozwala lepiej zrozumieć problem i dopasować rozwiązanie do odbiorcy.

Design Thinking przesuwa nacisk na edukację z nauczyciela na uczniów; z nauczania na uczenie się. Lekcje stają się bardziej efektywne, ale też pełne pozytywnych emocji. 

After school clubs - present simple/continuous

After school clubs - present simple/continuous

Metoda design thinking angażuje uczniów jak żadna inna - każdy bierze aktywny udział w lekcji i dobrze się przy tym bawi. Zwykle metodę tę stosuje się do planowania projektów, ale da się ją wykorzystać również na lekcji do tego, aby wprowadzić i przećwiczyć material z podstawy programowej. Wystarczy mieć pomysł. 


Na najbliższych lekcjach miałam wprowadzić czas present continuous, porównując go z present simple. Jednocześnie poznawaliśmy nazwy czynności wykonywanych w wolnym czasie - hobby. Wymyśliłam więc, że wszystko to uda się połączyć planując zajęcia pozalekcyjne - after school clubs. Całość zajęła nam 2 godziny lekcyjne. Na początek przypomniałam uczniom, z jakich etapów składa się metoda design thinking (pracowaliśmy już tą metodą wcześniej). 


1. EMPATYZACJA

Poprosiłam uczniów, aby na tablicy wypisali nazwy czynności, które lubią wykonywać w wolnym czasie, najlepiej w formie zorganizowanej. 

2. DEFINIOWANIE PROBLEMU

Pogrupowaliśmy te aktywności tematycznie i nazwaliśmy każdą grupę jako rodzaj zajęć pozalekcyjnych - zaznaczałam każdą grupe innym kolorem. 



3. GENEROWANIE POMYSŁÓW

Uczniowie pracowali w parach. Każda para wybrała jedną grupę i określiła rodzaj zajęć, na których wykonuje się te czynności.  

4. TWORZENIE PROTOTYPU

W tej fazie uczniowie w tych samych parach mieli stworzyć plakat reklamujący dane zajęcia, budując zdania w czasie present simple (co zwykle robi się na tych zajęciach).








5. TESTOWANIE

Przyczepiłam wszystkie plakaty na tablicy. Teraz uczniowie - indywidualnie - podchodzili do tablicy, czytali plakaty i wybierali. Każdy miał wybrać 1 zajęcia i wyobrazić sobie, że właśnie w nich uczestniczy. 

W tym momencie wyjaśniłam krótko, do czego służy i jak buduje się zdania w czasie present continuous. Trwało to dosłownie 5 minut, ale okazało się, że wystarczyło. Następnie każdy miał napisać w swoim zeszycie 5 zdań o tym, co teraz dzieje się na zajęciach, w których uczestniczy. 




 
Co ciekawe, mimo bardzo lakonicznego wyjaśnienia czasu present continuous, uczniowie bardzo dobrze pisali zdania, sporadycznie popełniając błędy. Okazało się, że kiedy faktycznie potrzebowali użyć tego czasu, przyszło im to automatycznie. Na kolejnej lekcji, jednak, kiedy zakończyliśmy już testowanie zaprojektowanych zajęć pozalekcyjnych i trenowaliśmy budowanie zdań w nowo-poznanym czasie w typowych zadaniach gramatycznych, szło im o wiele gorzej. Czyż zatem "tłuczenie" kolejnych ćwiczeń na gramatykę i sprawdzanie gramatyki w takich zadaniach na testach i egzaminach nie mija się z celem nauki języka obcego ... ? Wiem, nie mamy wpływu na to, jak wygląda egzamin ósmoklasisty. Ech...
Król Jadwiga -  to bardzo interesujące!

Król Jadwiga - to bardzo interesujące!

Historia Polski to materiał obszerny, w klasach 1-3 nie da się omówić wszystkiego. Są stałe tematy, jak powstanie państwa polskiego, odzyskanie niepodległości czy Konstytucja 3-go maja. Te, jednak, nie zawsze są dla dzieci najciekawsze. Co zatem interesuje maluchy? Niech wybiorą sami. Proste zadanie na edukacji polonistycznej pozwala uczniom dowiedzieć się co nieco o historii Polski oraz podjąć decyzję, jaki temat chciałyby zgłębić dokładniej. 


Jako trening czytania ze zrozumieniem przygotowałam dla uczniów 6 tekstów o wybranych osobach lub wydarzeniach z historii Polski. Teksty były różnej długości oraz na różnym poziomie trudności. W czasie lekcji przydzieliłam każdemu uczniowi 1 tekst dopasowany do jego możliwości. 







Uczniowie czytali w ciszy, niektórzy 2 razy. Ja w tym czasie pomagałam rozszyfrować i zrozumieć trudniejsze słowa tym, którzy mieli problemy. Potem usiedliśmy w kole i prosiłam uczniów o opowiedzenie swoimi słowami, o czym był ich tekst. Podawałam tytuły kolejnych tekstów (chronologicznie). Uczniowie, którzy czytali dany tekst mówili pozostałym, czego się dowiedzieli. Każdy mógł coś dodać. W razie potrzeby ja dopowiadałam ważne informacje i odpowiadałam na pytania uczniów. 

Kiedy opowiedziliśmy już o wszystkich tekstach, poprosiłam uczniów, aby zastanowili się, co zainteresowało ich najbardziej (chociaż po ich pytaniach ja już i tak to wiedziałam). Wypisałam na tablicy numery 1-6, przy każdym tytuł tekstu. Uczniowie otrzymali po 1 karteczce post it. Każdy napisał numer wydarzenia, o którym chciałby dowiedzieć się więcej. Zdecydowaną liczbą głosów wygrała królowa Jadwiga (na tym etapie uczniowie wiedzieli już, że w rzeczywistości był to król). Na drugim miejscu znalazło się odzyskanie niepodległości. Postanowiliśmy omówić oba.

Na tym skończyliśmy lekcję. Wyjaśniłam uczniom, że potrzebuję kilku dni, aby przygotować ciekawe materiały na wybrane przez nich tematy. Wiedziałam, że na kolejnej lekcji poświęconej historii będą pracować z zainteresowaniem, gdyż to oni wybrali temat. 

Aktywni dla klimatu

Aktywni dla klimatu

Wspomnień ciąg dalszy - a wszystko przez to, że wyciągnęłam stary dysk ze zdjęciami z poprzedniej szkoły. Natknęłam się przypadkowo na zdjęcia z akcji, którą realizowałam z uczniami klasy 4 - moimi wychowankami - w roku szkolnym 2013/2014. Był to ogólnopolski konkurs "Aktywni dla klimatu", w którym od początku grudnia do połowy maja realizowaliśmy różne przedsięwzięcia mające na celu uświadomienie społeczności lokalnej potrzebę dbania o klimat.


Na początek stworzyliśmy zespół konkursowy: ustaliliśmy mocne strony każdego uczestnika, aby każdy wiedział, w jaki sposó może przyczynić się do pracy zespołowej, a potem wymyśliliśmy nazwę: "Niedziałka dla Niebieskiej Planety". Pamiętam, że jedną z aktywności było wykonanie kreatywnej mapy swojej gminy. Zajęło nam to wiele godzin spędzonych razem po lekcjach. Wydrukowałam mapę w drukarni w bardzo dużym formacie. Potem dodawaliśmy do mapy różne obiekty 3D: domki, fabryki, wiatraki, lasy z bibuły, rzeki i itp - obiekty ważne z punktu widzenia klimatu. Pamiętam, że świetnie się przy tym bawiliśmy rozmawiając, opowiadając różne anegdoty i żarty, a czasem dzieląc się problemami. 


W ramach propagowania dbania o klimat zorganizowaliśmy warsztaty dla przedszkolaków robiąc z nimi wiatraki. Odwiedziliśmy 2 grupy przedszkolne - jedną przy naszej szkole, a drugą przy sąsiedniej szkole gminnej. 



Nasze działania skierowaliśmy również do dorosłych mieszkańców gminy. W Urzędzie Gminy wykonaliśmy gazetkę ścienną o tematyce ekologii, a także przygotowaliśmy ulotki i rozdawaliśmy je mieszkańcom odwiedzającym urząd danego dnia. 


Jednak naszą największą akcją było przeprowadzenie zbiórki elektroodpadów. Najpierw zaplanowaliśmy termin oraz miejsce zbiórki, uzgadniając to z odbiorcą elektroodpadów. Potem przygotowaliśmy plakaty informacyjne, które rozwiesiliśmy w wielu punktach gminy oraz opublikowaliśmy w gazecie gminnej. O akcji można przeczytać na stronie szkoły - tutaj. 


Warto było poświęcić tyle czasu na działania konkursowe - zespół zintegrował się, uczniowie nauczyli się dużo o sobie samych oraz o innych uczniach, dzięki rozmowom mogliśmy rozwiązać wiele problemów pojawiających się w klasie, a przede wszystkim uczniowie przekonali się, że warto być aktywnym. W czerwcu zostaliśmy zaproszeni na galę finałową konkursu, która odbyła się w Centrum Olimpijskim w Warszawie. Okazało się, że nasz ekozespół zajął 12 miejsce (na ponad 160 szkół biorących udział w konkursie). Był to wielki sukces, miło było odebrać dyplomy i upominki dla całego zespołu. Mogliśmy również zwiedzić Muzeum Sportu oraz siedzibę Polskiego Komitetu Olimpijskiego. 

Po uroczystościach skorzystaliśmy z okazji i "powłóczyliśmy" się trochę po Warszawie - moi uczniowie rzadko mieli okazję być w stolicy. Poszliśmy do Parku Fontann, zgubiliśmy się w uroczych zaułkach Starówki, przejechaliśmy się tramwajem i metrem. To był cudowny dzień. I cudowna klasa. Dużo razem osiągnęliśmy. O innej naszej akcji napisałam tutaj. 

Nie jest istotne, czy uczniowie pochodzą z bogatych czy biednych rodzin. Nie ma znaczenia, czy chodzą do prywatnej szkoły w wielkim mieście, czy do malutkiej szkoły publicznej na wsi. Ważne, aby stworzyli zespół i poznali swoje mocne strony. Powstaje wtedy energia, którą trzeba gdzieś ukierunkować - w jakiś konkurs, akcję czy program. Można tworzyć wielkie rzeczy, osiągać sukcesy i cieszyć się z bycia razem. 

Uczniowie mają głos - trzeba tylko stworzyć im szansę, aby mogli go użyć. 



Starsi uczą młodszych

Starsi uczą młodszych

Przypomniała mi się pewna wspaniała przygoda, którą przeżyłam z jedną z poprzednich klas. Był wtedy rok 2014, a ja byłam wychowawczynią klasy 5 w małej wiejskiej szkole - nie tej, w której pracuję obecnie. To była klasa, którą wielu nauczycieli określało jako "trudną". Fakt, często pojawiały się różne problemy, ale dzieciaki były cudowne. Do dziś bardzo miło ich wspominam. Robiliśmy razem wspaniałe rzeczy. 


Jedną z nich był udział w programie Centrum Edukacji Obywatelskiej "Poczytaj mi, przyjacielu". Przez cały rok szkolny organizowaliśmy różne akcje czytelnicze, również dla młodszych dzieci. Odwiedzaliśmy młodsze klasy i grupy przedszkolne w naszej szkole, aby poczytać im i zaproponować zabawy związane z daną lekturą. Ale na tym nie skończyliśmy.

Zależało mi, aby pokazać wychowankom, że warto jest przełamywać bariery i wychodzić poza strefę własnego komfortu. Dogadałam się z dyrekcją jednego z przedszkoli miejskich, że odwiedzimy przedszkolaki i przeprowadzimy zajęcia o tolerancji związane z Dniem Pluszowego Misia. Przedszkole było oddalone od naszej szkoły o 3,5 km, ale i tak poszliśmy pieszo (często chodziliśmy do miasta pieszo: do Miejskiej Biblioteki Publicznej, do parku na plac zabaw - lubiliśmy to, gdyż przez drogę mogliśmy pobyć razem i porozmawiać). Moi uczniowie przygotowali 2 teksty odczytane starannie z podziałem na role: o niewidomej dziewczynce i jej ukochanym brzydkim misiu oraz o kolorowych kredkach. Porozmawiali z pięciolatkami o znaczeniu tych opowiadań. Potem pomogły dzieciom wykonać plakaty o tym, że świat składa się z wielu różnych ludzi tak, jak obrazek składa się z wielu kolorów. Moi 11-letni wychowankowie świetnie sprawdzili się w nowej dla nich roli - pomagali zupełnie obcym dzieciom, otaczali je opieką, rozmawiali, zachęcali do pracy. Poznałam ich wtedy z innej strony. Myślę, że oni sami mogli spojrzeć na siebie z innej strony. O naszej akcji można przeczytać na stronie przedszkola - tutaj. 

Nasze działania promujące czytelnictwo zostały docenione, gdyż zaproszono nas na Ogólnopolską Prezentację Projektów Młodzieżowych, odbywającą się w czerwcu 2015 r. na Zamku Królewskim. Mieliśmy tam swoje stoisko, na którym pokazaliśmy, jak działaliśmy. Dla moich uczniów to było jak wygrana na loterii - poznali zupełnie inny świat, przekonali się, że młodzi ludzie mogą robić wielkie rzeczy, a oni sami są częścią tej aktywnej społeczności. Nie bez znaczenia było miejsce wydarzenia - niektórzy z moich wychowanków nigdy wcześniej nie byli w Warszawie, a mowa na Zamku Królewskim! Poczuli się wyróżnieni. 



Dzień Pomysłu Dzieci

Dzień Pomysłu Dzieci

Dzień Wróżki Zębuszki. Dzień Pingwina. Światowy Dzień Sztuki. Dzień Dobrych Wiadomości. Dzień Herbaty. I tak w kółko. Święta nietypowe stały się bardzo popularne, w sieci można znaleźć mnóstwo materiałów do wykorzystania z okazji zbliżającego się święta. Czy aby nie zrobiło się tego zbyt dużo? Czy to jeszcze ma sens? 

Ma sens, jeśli jest stosowane z umiarem, jak wszystko. Kilka takich świąt nietypowych w ciągu roku i to wtedy, kiedy pasują nam do przerabianego materiału jak najbardziej jest ok. Ale nie przsadzajmy. Warto też zwrócić uwagę na zainteresowania dzieci - czy materiały, które zamierzamy wykorzystać w ogóle przykują ich uwagę? 

A gdyby tak obchodzić jedno święto nietypowe na miesiąc? Ale nie takie gotowe - z kalendarza świąt nietypowych, tylko ustalone przez dzieci? 

Załóżmy, że mamy w klasie 25 uczniów. Podzielmy ich na grupy 3 osobowe (możemy zrobić dwie grupy 2-osobowe lub jedną grupę 4-osobową, w zależności od klasy). Każda grupa dostaje 1 miesiąc - wylosujmy od razu i zaznaczmy w klasowym kalendarzu, żeby każdy wiedział, że jego kolej też nadejdzie. Każda grupa wymyśla święto - jeśli interesują się piłką nożną, może to być Dzień Piłkarza; jeśli ich pasją są konie, niech to będzie Dzień Konia itp. 

Reszta zależy od klasy i naszych przyzwyczajeń. W klasie 1 dzieci pewnie będą potrzebowały pomocy, ale w starszych klasach mogą poradzić sobie same. Chodzi o to, aby na ustalony dzień grupa, która wymyśliła dane święto, przygotowała aktywności dla całej klasy. Może to być prezentacja na wybrany temat, zagadki, zadania matematyczne, krzyżówka, praca plastyczna, czytanka, zajęcia ruchowe, piosenka itp. Możemy się umówić, że część przygotowują uczniowie, a część nauczyciel. Od nas też zależy, czy poświęcimy na to 45 minut, czy więcej - może nawet cały dzień (jeśli aktywności będą różnorodne, związane z różnymi edukacjami, i tak przecież będziemy realizować podstawę programową). 
 
Korzyści takiego rozwiązania jest wiele. Po pierwsze uczniowie uczą się odpowiedzialności za naukę - nie tylko dostają "gotowce" od nauczyciela, ale też sami przygotowują aktywności. W ten sposób rozwijają też różne umiejętności i pogłębiają wiedzę na wybrany temat. Dodatkowo zwiększa się ich motywacja do nauki, gdyż mogą uczyć się o tym, co ich interesuje. Przyjmują też rolę eksperta w klasie - mogą "zabłysnąć", pokazać się z dobrej strony. Uczą się współpracy w grupie oraz samodzielności. Czekając na swoją kolej trenują cierpliwość. To korzyści ogólne. Każdy może mieć inne, indywidualne, w zależności od możliwości i potrzeb. Chyba zgodzicie się, że minusów jest ... niewiele (o ile w ogóle jakieś są)?
Copyright © Blog Dla Nauczycieli , Blogger