Wględny bezwzględny świat

Jako nastolatka marzyłam o tym, aby pracować w organizacji międzynarodowej pomagającej ludziom na całym świecie, jak UNICEF czy Czerwony Krzyż. Dlatego wybierając studia zdecydowałam się na stosunki międzynarodowe. Szybko zorientowałam się jednak, że takie organizacje zawsze są związane z polityką. Studia wprawdzie dokończyłam, ale w międzyczasie zmieniłam swoje plany na przyszłość i zrealizowałam drugi kierunek studiów. Postanowiłam zostać nauczycielem, aby robić coś wartościowego w inny sposób. A teraz widzę, jak polityka powoli wkracza do szkół... 

Wszystko na świecie jest względne - każdy przedmiot, zjawisko czy zachowanie jest postrzegane przez różnych ludzi w inny sposób, często ze względu na okoliczności. Nikt nie ma monopolu na prawdę. Zachód słońca jednych wprawia w zachwyt, innym jest zupełnie obojętny. Nawet zło jest w pewnym stopniu względne - dla niektórych zabranie mydła z hotelu jest czymś naturalnym ("przecież to i tak dla mnie"), dla innych to już jest kradzież. Od wieków ludzie sprzeczają się, gdzie leżą granice między tym, co dopuszczalne, a tym, co podlega karze. Zwykle uznajemy, że granicą jest krzywda innego człowieka. 

Jaki świat powinien zatem pokazywać nauczyciel? Przecież nauczyciel też człowiek i swoje poglądy ma... 

I tu wracamy do tematu ze wstępu. Polityka wkracza do szkół, jeśli chodzi o tematy, które ostatnio podzieliły Polskę - LGBT, aborcja. Środowisko nauczycielskie również jest podzielone. W niektórych sytuacjach nie ma sensu dyskusja, kto ma rację, bo przecież każdy myśli, że ją ma. Jako człowiek nauczyciel ma prawo woleć prawicę albo lewicę, partię republikańską lub demokratyczną, chcieć przyznania praw jednym ugrupowaniom albo innym. Uważam jednak, że jako nauczyciel powinien zachować bezstronność. 

Pracujemy w różnych szkołach, w różnych środowiskach. Według mnie nauczyciel nie ma prawa przekazywać dzieciom swoich poglądów, gdyż zawsze znajdzie się ktoś, komu w domu wpojone zostaną odmienne przekonania - taka sprzeczność bywa dla dziecka zgubna. Nauczyciel powinien pokazać uczniom, że ludzie mają różne poglądy, że są różne opcje, a także nauczyć dzieci samemu dokonywać wyborów. Ważne jest pokazanie młodym ludziom, że aby wyrobić sobie własne poglądy, trzeba najpierw poznać różne możliwości i argumenty, które za nimi przemawiają; że w życiu nie chodzi o to, aby przyłączyć się do tego tłumu, który głośniej krzyczy. Aby móc się odnaleźć w tym bezwzględnym, okrutnym świecie, młody człowiek musi umieć podejmować i argumentować decyzje. 

Dlatego nauczyciel powinien pójść dalej niż tylko przekazać wiedzę. Na lekcji muszą pojawić się pytania otwarte i dyskusja, w której nikt nie jest oceniany za to, co powie. To właśnie dyskusja powinna być głównym celem zajęć, a wiedza zdobywana nie po to, aby napisać sprawdzian, ale po to, aby móc wziąć udział w dyskusji - w klasie i w społeczeństwie. Jak to zrobić? Wbrew pozorom, nie jest to trudne, wystarczy zmiana podejścia nauczyciela (chociaż właśnie to czasami okazuje się być najtrudniejsze...). Oto kilka prostych przykładów:

• niech uczniowie poznają poszczególne ustroje polityczne, niech usłyszą argumenty zwolenników każdego z nich oraz tło historyczne, a następnie podyskutują nad tym, który ustrój jest według nich najlepszy i dlaczego; 
• zamiast tracić czas na sprawdzanie, ile faktów uczniowie zapamiętali z omawianej lektury porozmawiajmy z nimi na temat zachowania bohaterów. Zastanówmy się, dlaczego właśnie tak postępują, spróbujmy znaleźć w książce wzmianki o ich poglądach, ale też o ich sytuacji życiowej, a potem wyobraźmy sobie, co my byśmy zrobili na ich miejscu (dopuszczając różne opcje); 
• przeanalizujmy z uczniami ostatnie wiadomości i problemy, które dręczą społeczeństwo - niech poznają argumenty różnych ugrupowań i dopiero wtedy zastanowią się, czy staną po którejś stronie. Jeśli gdzieś w dyskusji padnie pytanie o poglądy nauczyciela, jak najbardziej mamy prawo je wypowiedzieć. Ale powinniśmy zaznaczyć, że każdy ma prawo myśleć inaczej;
• młodszych uczniów możemy przyzwyczajać do zajmowania stanowiska w sprawach dotyczących klasy, jak np. miejsce, do którego chcieliby pojechać na wycieczkę czy sposób świętowania Pierwszego Dnia Wiosny - zaproponujmy kilka opcji, pozwólmy uczniom poznać szczegóły, a potem dajmy im czas na podjęcie decyzji i przygotowanie argumentów (dzieci z klas 1-3 też potrafią dyskutować, jeśli ich tego nauczymy). 

Oczywiście, rolą zarówno nauczyciela, jak i rodziców jest uświadomienie dzieciom konieczności przestrzegania prawa - zarówno prawa państwowego, jak i praw człowieka. Każdy może mieć własne poglądy pod warunkiem, że nie krzywdzi innych ludzi. To jest akurat bezwględne, niezależne od człowieka i okoliczności. 

Trudna lekcja patriotyzmu

Trudno jest dzisiaj naprawdę zrozumieć, czym jest patriotyzm. Dla młodych ludzi czasami to pojęcie jest równoznaczne z wyrecytowaniem Katechizmu Polskiego Dziecka Bełzy. Nic dziwnego - młodzi ludzie mają wszystko, czego im trzeba. Łatwo jest w takiej sytuacji powiedzieć "Kocham ojczyznę", ale trudno jest naprawdę zrozumieć, co ta miłość oznacza.

Są jednak miejsca, które pomagają nam poczuć siłę i wartość patriotyzmu. Jednym z takich miejsc jest Muzeum Powstania Warszawskiego. Patrząc na zdjęcia powstańców - często ludzi niewiele starszych od naszych uczniów, słuchając odgłosów strzelania i wybuchów bomb, czytając o trudach życia w powstańczej Warszawie, o losach ludzi, którzy zdecydowali się walczyć o własną godność, a na koniec oglądając zrównaną z ziemią Warszawę z lotu ptaka, zaczynamy rozumieć, że patriotyzm to ogromna moc, która pozwala poświęcić siebie dla innych.

Toczą się dyskusje, czy powstanie miało sens, czy nie było samobójstwem, niepotrzebną stratą dla narodu polskiego. Dzisiaj, po wizycie w muzeum, nie mam wątpliwości. Jeśli potraktujemy powstanie jako zamknięty kawałek przeszłości, którego efektem była śmierć 16 tysięcy walczących, prawie 200 tysięcy ludności cywilnej i zburzenie Warszawy, możemy uznać, że to nie miało sensu. Ale jeśli spróbujemy zrozumieć sytuację powstańców dostrzeżemy, że podjęcie walki przywróciło ludziom nadzieję na zakończenie ciągłego poniżania, na przywrócenie godności. W sytuacji totalnej dezinformacji oni naprawdę liczyli na odzyskanie wolności.

Powstanie miało sens, jeśli umiemy na jego podstawie uczyć się miłości do ojczyzny. 76 lat po jego zakończeniu, nadal stawiamy powstańców jako wzór patriotyzmu, oddajemy im hołd o godzinie "W" i eksponujemy pamiątki po nich. Warto pamiętać o zachowaniu powstańców kiedy widzimy, jak ktoś poniża drugiego człowieka, kiedy widzimy przemoc czy wandalizm, kiedy jesteśmy świadkami niesprawiedliwości. Powstańcy uczą nas reagować na otaczające nas zło.

Powstanie miało sens, jeśli zależy nam na tym, aby kolejne pokolenia znały jego historię. Historię tworzą ludzie, pokazujmy więc uczniom losy poszczególnych powstańców. Mamy obecnie dostęp do tylu źródeł informacji, z których możemy poznać powstanie przez pryzmat pojedynczych osób. Nawet pierwszaki są gotowe na to, aby posłuchać wywiadu z tymi, którzy przeżyli powstanie czy przeczytać książkę Zaklęcie na "W" Michała Rusinka. Starszym możemy zaproponować wyjście do biblioteki i samodzielne poszukiwanie informacji o powstańcach. A kiedy zdobędą podstawową wiedzę na temat tych 63 dni, które dały kolejnym pokoleniom moralną siłę do walki ze złem, koniecznie zabierzmy ich do Muzeum Powstania Warszawskiego - nie podczas lekcji historii, ale na lekcję wychowawczą...

Czym jest "rozwój"?

Nie zamierzam podawać definicji słowa "rozwój". Nie napiszę, czym powienien być rozwój. Nie podam przepisu, co należy zrobić, aby się rozwijać. Każdy z nas - nauczycieli, uczniów, rodziców - sam musi określić, co to słowo oznacza w jego przypadku.

Na początek warto zaznaczyć, że według mnie rozwój to nie jest to samo, co sukces. Rozwój to proces, który prowadzi do osiągnięcia sukcesu. W przypadku powyższego zdjęcia rozwojem jest wspinanie się po schodach, a sukcesem stanięcie na najwyższym stopniu. Myślę, że jest to ważne rozróżnienie, gdyż bywa mylone. Dla wielu ludzi sensem życia jest osiągnięcie sukcesu; dla innych celem samym w sobie jest rozwój.

Ja zdecydowanie należę do tej drugiej kategorii. Sukces ma znaczenie, gdyż daje satysfakcję i motywuje do dalszego działania, ale nie wobrażam sobie, żebym kiedykolwiek miała stanąć na jakimś szczycie, spojrzeć wstecz i powiedzieć: "Osiągnęłam sukces". Ja mam nawyk patrzenia przed siebie na to, co mogę zrobić dalej.

Uważam, że takie myślenie powinniśmy zaszczepić uczniom, bo czym jest nauka, jeśli nie rozwojem? A skoro w XXI wieku ciągle mówimy o uczeniu się przez całe życie, oznacza to, że rozwijamy się przez całe życie.

Warto jest rozmawiać o tym z dziećmi (i ich rodzicami!!!) już od początku całego procesu edukacji. Mamy jednak świadomość, że 6-cio czy 7-mio-latki mogą być jeszcze zbyt małe, żeby w pełni zrozumieć, o co chodzi. Dlatego, oczywiście, należy dostosować sposób przekazania uczniom tego zagadnienia. Proponuję, aby nauczyciel na początku każdego roku szkolnego porozmawiał ze swoimi uczniami o procesie rozwoju. Każdy powinien określić swoje mocne i słabe strony; określić, co już wie i umie robić z danego przedmiotu. Do tego zresztą służy diagnoza, która powinna dawać informację nie tylko nauczycielowi, ale również uczniom, dlatego należy ją dokładnie omówić. Warto, aby uczniowie zrobili sobie notatkę podsumowującą wyniki diagnozy.

W ciągu całego roku szkolnego kilkakrotnie wracajmy do tej diagnozy. Niech uczniowie sami sprawdzą, czy po kilku tygodniach / miesiącach nauki wiedzą i potrafią więcej niż we wrześniu. W jaki sposób to osiągnęli? Czy wykorzystali swoje mocne strony? Czy pracowali nad swoimi słabościami? Czy są zadowoleni ze swoich wyników? Co można zrobić, aby wyniki były jeszcze lepsze?

Takie podejście służy uczeniu "uczenia się" i uświadamia uczniom oraz rodzicom, że nauka jest procesem i to głównie uczniowie są odpowiedzialni za przyrost wiedzy i umiejętności. To jest właśnie rozwój: "Wiem i potrafię więcej niż przedtem". Ale zawsze mogę wiedzieć i umieć jeszcze więcej...

Rola wychowawcy w edukacji zdalnej

System edukacji przechodzi rewolucję. Każdy nauczyciel szuka sposobów na pracę zdalną z uczniami; uczniowie próbują poradzić sobie z różnorodnymi narzędziami otrzymywanymi od nauczycieli; rodzice muszą jakoś wytrzymać z dziećmi w domu, często udostępniając im własny komputer i pomagając w obsłudze konta; internet się wiesza, aplikacje szaleją... Nikt nie wie, co nas czeka dalej.

Zewsząd docierają głosy, że uczniowie są przeładowani zadaniami - każdy nauczyciel pracuje na innym narzędziu i wysyła mnóstwo zadań do samodzielnego wykonania; niektórzy organizują lekcje online i uczeń musi wyrobić się ze wszystkim, żeby zdążyć na konkretną godzinę na Zoom, Teams albo inne spotkanie. To chyba normalny chaos na początku procesu. Miejmy nadzieję, że z czasem się poukłada.

A jaka jest w tym wszystkim rola wychowawcy?

Być może ktoś wpadł na pomysł wysłania swoim uczniom linku do jakiegoś filmu o tematyce wychowawczej. Myślę jednak, że wychowawca powinien teraz w szczególny sposób wspierać swoich uczniów.

Na chwilę obecną widzę dwa podstawowe zadania dla wychowawców:

1. 

Wychowawca powinien być łącznikiem między swoimi uczniami i nauczycielami: 

Nauczyciel przyrody nie wie, ile materiału zadał klasie nauczyciel języka polskiego i matematyki. Może się okazać, że uczniowie mają bardzo dużo pracy i czują się przeciążeni. Wychowawca powinien pozostawać z nimi w kontakcie, np. przez grupę na Messengerze lub inny czat, ewentualnie przez dziennik elektroniczny, jeśli uczniowie mają założone własne konta. Dajmy uczniom możliwość wypowiedzenia się o tym, jak im się pracuje. Jeśli coś sprawia im trudność, a nie mają bezpośredniego kontaktu z nauczycielem danego przedmiotu, niech zadziała wychowawca - skontaktuje się z danym nauczycielem i porozmawia z nim, albo napisze wiadomość przez dziennik do wszystkich nauczycieli uczących w jego klasie informując, że uczniowie otrzymali zbyt dużo zadań i prosi o wyrozumiałość. Dużo zależy od relacji panujących w gronie pedagogicznym. Wierzę jednak, że da się to dyplomatycznie załatwić...

2. 

Wychowawca powinien pomóc uczniom zorganizować sobie pracę:

W szkole jest podział na lekcje, każda ma określoną długość. Ktoś organizuje czas dla uczniów. W domu muszą organizować sobie pracę sami, a nie jest to łatwe - mają do dyspozycji cały dzień i mnóstwo dystraktorów: facebook, gra, telewizor, rodzeństwo, pies, kot...

Jeśli wychowawca ma przesłać swoim uczniom jakiś materiał, niech to będzie filmik na temat organizacji czasu, np. ten:

albo jakaś prezentacja czy Infografika (jestem w trakcie przygotowywania Infografiki, jak skończę - udostępnię). A może wystarczy kilka dobrych rad na grupie?

Polecam więc wszystkim wychowawcom, aby przemyśleli swoją rolę w obecnej sytuacji i wybrali działania, które będą odpowiedzią na potrzeby ich uczniów.