Części mowy dla opornych

Części mowy nie są łatwe do zapamiętania, a jeszcze trudniejsze do rozpoznawania. Nawet starsi uczniowie mają problemy, co zauważam podczas lekcji języka angielskiego - tam też są przecież rzeczowniki, czasowniki i przymiotniki (i jeszcze inne -niki albo -łówki). W klasie 2 trenujemy to zagadnienie dość długo, większość uczniów już całkiem nieźle sobie radzi, ale jest kilkoro, którzy sprawiają wrażenie, jakby części mowy były dla nich nie do ogarnięcia. 

Głowiłam się, jak ułatwić im zrozumienie zagdnienia. W końcu wymyśliłam, że skoro już same nazwy części mowy są takie skomplikowane, trzeba je jakoś spersonifikować. Szukałam więc pomysłu na symbole, którymi mogłabym oznaczyć poszczególne części mowy - nie znalazłam nic poza symbolami wykorzystywanymi w Montessori. Nie wydawały mi się one szczególnie atrakcyjne, gdyż same w sobie nic uczniom nie przekazywały, a trzeba by jeszcze zapamiętać, który symbol oznacza którą część mowy. 

Jednak wpadłam na pomysł, aby spersonifikować właśnie te symbole. I tak na zajęciach wyrównawczych razem z uczniami stowrzyliśmy postaci:

• Pana Górę:

• Kręci się:

• Wesołego:

Opisaliśmy te postaci, uczniowie narysowali je w zeszytach, potem analizowaliśmy zdania i pod poszczególnymi słowami rysowaliśmy symbole zastanawiając się, do której nazwy i symbolu pasuje dany wyraz. I tak np. uczniowie szybko nauczyli się wyróżniać czasowniki ("kręci się - rysuje - śpiewa", a potem także to, co mówią 2 czerwone koła: "kręcimy się - biegamy - budujemy" itd.). Dość sprawnie udało im się również wyróżniać rzeczowniki ("Pan Góra - książka - okno", "Panu Górze - półce - Kasi" itd.). Najtrudniejsze były przymiotniki, może dlatego, że dopiero niedawno je poznaliśmy i nie są jeszcze wystarczająco utrwalone. 

Na koniec bawiliśmy się na monitorze interaktywnym. Przygotowałam szybkie zadanie w wordwall, zawierające poznane na lekcji symbole:

Link

Utrwalenie części mowy: rzeczowniki i czasowniki

Rozróżnianie części mowy to zadanie trudne dla uczniów z klas 1-3. Da się to zrobić w miarę łatwo, jeśli uczniowie mają wypisane wyrazy w formie podstawowej, jednak w mowie rzeczywistej i w tekstach słowa przybierają różne formy: zamiast pisać jest pisaliśmy; zamiast kot jest kotom itd. Zgodnie z zasadą rzeczowniki odpowiadają na pytania: kto, co?; czasowniki zaś: co robi, co się z nim dzieje? W rzeczywistości jednak tych pytań jest dużo więcej: komu, z kim, o czym .... oraz co robiłem, co zrobimy, co się z nią działo i wiele innych.

Aby pomóc uczniom zrozumieć, jak to działa, przygotowałam dla nich następujące zadanie:

1. Kartki z bloku technicznego pocięłam na paski, każdy pasek przecięłam na pół. Na każdym pasku napisałam flamastrem wyraz - rzeczownik lub czasownik. Część z nich była w formie podstawowej, reszta w formach odmienionych (rzeczowniki przez liczbę i przypadek; czasowniki przez osobę i czas). Podzieliłam wyrazy tak, aby stworzyć 13 zestawów - po 1 na parę. W każdym zestawie były wyrazy proste w formie podstawowej oraz kilka trudniejszych. Dałam też rzeczowniki abstrakcyjne oraz odczasownikowe. Każdy zestaw spięłam spinaczem. 

2. Przygotowałam 2 kubeczki - jeden z napisem rzeczowniki, drugi z napisem czasowniki. 

3. Podczas lekcji każda para otrzymała swój zestaw wyrazów. Poprosiłam, aby je przeczytali i zastanowili się, do którego kubeczka powinien trafić każdy wyraz. Potem uczniowie wrzucali karteczki do kubeczków stojących na półce pod ścianą. W razie wątpliwości uczniowie podchodzili do mnie i prosili o wsparcie, a ja pomagałam im sformułować właściwe pytanie, na które dany wyraz odpowiada. 

4. Kiedy wszystkie karteczki były w kubkach usiedliśmy w kole. Wyjmowałam karteczki z kubka na czasowniki, czytałam je, a uczniowie zastanawiali się, czy dany wyraz faktycznie jest czasownikiem. Okazało się, że było kilka błędów. To samo zrobiliśmy z rzeczownikami. Zastanawialiśmy się, jaki jest wyraz podstawowy, czyli jeśli na karteczce było napisane słowo kredkami, dzieci podawały na głos wyraz kredki i wtedy analizowały, czy jest to faktycznie rzeczownik. Chwilę to trwało, ale z każdym kolejnym wyrazem widziałam, że coraz lepiej sobie radzą.

5. Kiedy wszystkie rzeczowniki i czasowniki były we właściwych kubkach, wylosowałam po 1 karteczce z każdego kubeczka i razem ułożyliśmy zdanie z tymi wyrazami. Czynność powtórzyliśmy jeszcze 2 razy. Staraliśmy się nie zmieniać formy wyrazu, czasem jednak trudno było dopasować do siebie oba wylosowane słowa - wtedy zmienialiśmy nieco wylosowany wyraz, np. osobę czasownika. 

6. Następnie każdy uczeń wylosował swój zestaw: 1 rzeczownik i 1 czasownik. Wrócił do ławki, ułożył zdanie i zapisał je w zeszycie do języka polskiego. Jeśli ktoś miał problem z dopasowaniem słów, pozwoliłam na wymianę karteczek. Powstały bardzo ciekawe zdania.

Jestem świadoma, że jeszcze nie wszyscy dobrze radzą sobie z rozróżnianiem rzeczowników i czasowników, nadal trzeba będzie to ćwiczyć, ale to zadanie pomogło wielu uczniom zrozumieć, jak się do tego zabrać.